AMA - Sách, Consultant, Tự do, Thất bại, Thiền,...

Mở đầu 0:00

Theo kế hoạch tuần này là phần 5 loạt tự do tài chính, nhưng anh Hiếu quá bận không chuẩn bị kịp — và cả tháng toàn chủ đề tài chính "nghe riết cũng nhức đầu" — nên làm một tập AMA nghỉ giải lao. Khoảng 40 câu hỏi gửi về, nhiều câu sâu không trả lời ngắn được, nên AMA sẽ thành hoạt động thường kỳ. Tiêu chí chọn: anh trả lời được (không phải lĩnh vực nào cũng biết), câu trả lời có giá trị cho người nghe khác, và câu hỏi được nhiều like (mọi người có thể "vote" bằng nút like). Anh xưng hô theo cách người hỏi gọi mình.

5 quyển sách yêu thích 2:19

Nhật Minh: anh đề cử năm cuốn sách đã tác động đáng kể tới anh? (bạn Banker cũng hỏi anh hay đọc thể loại gì)

Anh đọc nhiều sách phi hư cấu: chuyên môn, lãnh đạo và quản lý, hồi ký người nổi tiếng. Một kinh nghiệm quên nói ở tập về đọc sách: gặp sách dở thì mạnh dạn ngưng đọc, không nhất thiết cầm lên là phải đọc hết — không phải đọc ba chương rồi bỏ, mà gặp cuốn rõ ràng không hay, không có giá trị với mình thì thôi. Đọc sách là thú vui, đừng để thành gánh nặng; sách dở vừa mất thời gian vừa làm mất hứng thú về sau. Vì vậy hầu hết sách anh đọc đều là sách anh thích, khó chọn; vài cuốn hiện ra trong đầu lúc thu:

1. Rework (Jason Fried) — đọc hơn 10 năm trước, thỉnh thoảng vẫn đọc lại; nhiều góc nhìn mới về quản lý, điều hành công ty, rất tương đồng với cách nghĩ của anh.
2. Quiet (Susan Cain) — về người hướng nội; anh là người hướng nội, cuốn sách giúp anh hiểu mình hơn và tận dụng tối đa thế mạnh hướng nội.
3. It Doesn't Take a Hero — hồi ký của đại tướng Norman Schwarzkopf, tổng tư lệnh liên quân trong chiến dịch Bão táp Sa mạc (chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất). Ngoài thiên tài quân sự, anh rất ngưỡng mộ nhân cách của ông; học được nhiều về lãnh đạo, cách sống — loại sách đọc xong muốn trở thành người tốt hơn, sống đàng hoàng, tử tế, ngay thẳng hơn.
4. và 5. Inspired và Empowered (Marty Cagan) — về chuyên ngành của anh: Inspired về quản lý sản phẩm, Empowered về lãnh đạo. Anh khuyên ai làm sản phẩm đều nên đọc, tới mức yêu cầu mọi product manager làm việc với anh phải đọc Inspired, và mọi người dưới quyền ở vị trí lãnh đạo phải đọc Empowered.

Làm sao để trở thành một MBB consultant 7:10

Minh: em 20 tuổi, sinh viên năm hai Ngoại thương, rất muốn trở thành management consultant ở McKinsey, BCG, Bain — anh cho em hướng đi?

Giải thích cho người chưa rõ: có những giai đoạn ban lãnh đạo các công ty lớn cần một đối tác tư vấn về quản lý, chiến lược — các hãng management consulting; ba hãng lớn nhất là McKinsey, BCG và Bain, trong ngành gọi là "top-tier strategy firms", viết tắt MBB. Khách hàng đa số là những tập đoàn lớn nhất thế giới — ở Mỹ phần lớn thuộc Fortune 500, ở Úc cũng là top công ty lớn nhất — hoặc tổ chức lớn, thậm chí chính phủ.

Vài điều nói trước: hãng anh từng làm là Bain, nên không chắc McKinsey hay BCG có giống hệt; ở Việt Nam theo anh biết hiện chỉ có McKinsey và BCG, Bain chưa có; anh làm ở nước ngoài nên không rõ quy trình tuyển dụng ở Việt Nam, nhưng đều là hãng toàn cầu nên chắc không khác mấy. Con đường "đơn giản" nhất (trong ngoặc kép) là học ở các đại học danh tiếng thế giới — gần Việt Nam nhất có lẽ là Singapore với NUS, NTU trong top 100 — nơi các hãng tuyển sinh viên thực tập (internship). Từ thực tập lên analyst, rồi theo quan sát của anh, nhiều bạn sau một thời gian quay lại học MBA, xong thì về hãng lên vị trí cao hơn — associate, rồi consultant và cao hơn nữa. Con đường khác là được người có kinh nghiệm lâu năm trong ngành giới thiệu trực tiếp — không cần MBA nhưng phải có rất nhiều năm kinh nghiệm và uy tín, network đủ lớn trong ngành. Khó như vậy vì em sẽ tư vấn cho lãnh đạo của những tập đoàn rất lớn, mà họ thường cũng "có sẵn trong đầu hết rồi" — hãng không thể nhận người linh tinh làm mất hình ảnh và uy tín. Đó là vị trí tư vấn chiến lược; hãng còn nhiều vị trí hỗ trợ đòi hỏi ít hơn, ví dụ graphic designer thì không cần MBA, tuyển dụng đơn giản hơn.

Tóm lại, 20 tuổi thì con đường bằng phẳng nhất (cũng trong ngoặc kép) là ra nước ngoài học, vào trường càng danh tiếng càng tốt, hoặc tìm trước trường nào hãng có chương trình tuyển dụng rồi nộp đơn vào học. Ở Việt Nam có đường nào khác thì anh không biết nên không dám nói bậy; nếu các hãng có tới tuyển ở đại học Việt Nam thì chắc cũng phải là trường top, và em phải luôn nằm trong nhóm giỏi nhất. Anh không muốn làm em nhụt chí nhưng cũng không muốn vẽ viễn cảnh dễ dàng sai sự thật. Em cũng phải xác định mình có hợp không: nhìn từ ngoài rất hấp dẫn, bên trong rất áp lực, đòi hỏi những tố chất hợp người này không hợp người kia. Với anh, những năm làm ở Bain rất giá trị cho sự nghiệp, cả chuyên môn lẫn cá nhân: kinh nghiệm, trải nghiệm đặc biệt, và network — nhiều người rời hãng trở thành quản lý cấp cao của các tập đoàn lớn, các hãng có chương trình cựu nhân viên (alumni) duy trì mạng lưới đó, một tài sản rất giá trị về sau. Cuộc sống consultant cũng rất thú vị, được trải nghiệm những gì tốt nhất trong đời đi làm.

Các tố chất cần có của một consultant 15:20

Tuấn (qua email): em có MBA, hơn 10 năm kinh nghiệm quản lý, kiến thức thì đủ nhưng không chắc tố chất có phù hợp?

• Thoải mái với việc liên tục ở ngoài vùng an toàn. Em liên tục bị đặt vào môi trường mới — liên tục khách hàng mới, đôi khi ở những ngành hoàn toàn khác nhau; trong nội bộ cũng vậy: làm tốt ở một vị trí thì hãng có xu hướng đẩy em lên vị trí cao hơn, lại phải trang bị một loạt kỹ năng mới. Thích điều này thì đây là môi trường em sẽ rất thích; thích ở trong vùng an toàn thì phải cẩn thận — không có gì xấu, chỉ là phải thật lòng với mình, vì công việc rất demanding, đòi hỏi luôn làm việc ở mức tốt nhất, không yêu tính chất đó thì khó trụ lâu.
• Óc phân tích rất tốt. Dù chuẩn bị kỹ tới đâu, các "case" thường rất phức tạp; phải nhanh chóng nắm bao quát tình hình, xâu chuỗi xem vấn đề là gì — không thì đồng nghiệp đã nắm xong và đào sâu vào giải pháp mà mình vẫn loay hoay chưa hiểu vấn đề, không theo được họ đang nói gì, rất "sượng". Kèm theo là thoải mái làm việc với con số và tư duy logic, có hệ thống (structured / systematic thinking) — người cứ suy nghĩ lung tung từ cái này sang cái kia thì rất khó làm nghề này. Số liệu là vũ khí mạnh nhất: dù hãng lớn, uy tín, khách hàng tôn trọng tới đâu, em đang đụng tới tương lai doanh nghiệp người ta, không thể đưa ra lập luận không dựa trên số liệu; xa hơn là nhìn ra insight từ số liệu, rồi từ insight mới đưa ra khuyến nghị (recommendation).
• Giao tiếp — không chỉ giao tiếp hay thuyết trình (hiển nhiên phải tốt), mà là cấu trúc thông điệp để người nghe hiểu được những vấn đề đôi khi rất phức tạp một cách rõ ràng, dễ hiểu nhất (ví dụ trong các bài giảng chuyên môn của anh, cách anh cấu trúc chủ đề phức tạp thành dạng dễ hiểu).

Còn đúng giờ, tác phong chuyên nghiệp là hiển nhiên, anh không nhắc.

Tự do và cô đơn 20:24

Bùi Hữu Phương: rất lâu trước anh viết trên blog "cái giá của tự do là cô đơn"; giờ anh đã thật sự có freedom, anh có còn thấy cô đơn không?

Anh tin tới một lúc nào đó sẽ tới được thứ tự do không còn cảm giác cô đơn, nhưng hiện tại chưa — tự do của anh vẫn còn ít nhiều cô đơn, ít hơn xưa rất nhiều vì tới tuổi nhất định tinh thần vững chãi hơn, nhưng nói hoàn toàn không có thì không đúng. Có những câu mình nghe đi nghe lại, hồi trẻ nghe như "nước đổ lá khoai", tới khi trải qua nhiều việc hơn — "trải đời" hơn — mới hiểu trọn vẹn, như "ngộ" ra; với anh một câu như vậy là cái gì trên đời cũng có đánh đổi.

Cảm giác cô đơn đến từ những khoảnh khắc rất bình thường. Những năm trước dịch anh đi công tác rất nhiều, có tháng chỉ ở nhà vài ngày; đi dài ngày về tới cửa, ngay trước khi tra chìa khóa vào ổ, cảm giác đó tới: biết bên trong không ai đợi mình — "nếu có thì chắc chỉ có ăn trộm" — mọi thứ y nguyên như lúc kéo vali ra khỏi nhà; bước vào, đặt vali xuống, ngồi nhìn quanh, mọi thứ im lặng. Hay những hôm đi làm về ghé mua đồ ăn, nhà đối diện một cánh rừng nhỏ, ngồi ăn tối nhìn ra rừng, mọi thứ im lặng, "hiu hiu cô đơn một tí". Bạn bè cùng trang lứa đa số đã có gia đình, có con; nhiều lúc anh cũng thèm có một gia đình, nuôi dạy con, nhìn con lớn lên. Nhưng anh có tự do, và đánh đổi cho tự do của mình; quan trọng là nhìn vào những gì mình có để tận hưởng — chỉ nhìn vào thứ mình không có thì cuộc sống rất nặng nề. Hiện tại thỉnh thoảng có cô đơn thì coi như một dạng gia vị của cuộc sống.

Thất bại 25:24

Nhân Trang: anh kể về một lần thất bại, anh đã vượt qua thế nào, bài học lớn nhất?

Thất bại lớn nhất có lẽ ở khía cạnh gia đình, nhưng riêng tư nên anh không nói sâu. Một thất bại lớn khác cũng liên quan gia đình, kể được — anh không chắc có phải thất bại không, nhưng nghĩ tới là rất buồn: sống ở nước ngoài, những năm cuối đời của ba, anh không ở bên cạnh được. Thời gian đó anh rất ít về Việt Nam — vừa sang Úc, bắt đầu mọi thứ từ đầu, cố gắng đi lên trong một xã hội mới nên làm việc rất nhiều. Lúc đó anh nghĩ mình có lý do chính đáng; giờ nhìn lại, lý do đó không chính đáng chút nào, nên rất ân hận. Bài học thì nói thẳng là có rút ra cũng không làm gì được nữa, ba mất rồi; chỉ để chia sẻ cho người khác, mà những điều này người ta cũng đã nói hàng trăm lần — khi cha mẹ còn sống thì nghe vậy thôi, chẳng hiểu, tới khi cha mẹ mất mới hiểu. Nhưng anh vẫn nói: không có công việc nào quý bằng cha mẹ mình; còn ở bên được lúc nào thì tranh thủ lúc đó.

Thiền 27:46

Nhân Nguyễn, Hiệp: anh có thực hành thiền không, lợi ích là gì?

Anh tìm hiểu về thiền khá nhiều nhưng không thực hành theo kiểu ngồi xếp bằng bất động. Còn nếu hiểu thiền là tự đi vào bên trong để tìm về bản chất con người mình, đối diện với nó để hiểu mình là ai, đang ở đâu, muốn gì — thì anh làm việc đó khá nhiều. Rất quan trọng, vì cuộc sống có những trở ngại, thất bại khiến ta suy nghĩ nhiều về bản thân, tệ hơn là hoài nghi bản thân; ngược lại có thành tựu, được khen, thậm chí "tâng bốc", không tỉnh táo thì dễ quên mình thật sự là ai, đang ở đâu, muốn gì. Liên tục quay về nói chuyện với bản thân để hiểu và chấp nhận mình là điều anh làm rất thường xuyên — qua những chuyến đi rừng cắm trại một mình, hay chèo kayak nhiều ngày trong rừng. Bạn bè hỏi nhà cửa êm ấm không ở, vào rừng "hành xác" làm gì — thật ra anh trang bị khá đầy đủ nên cắm trại khá tiện nghi; còn khoảng thời gian tách mình khỏi công việc, cuộc sống hằng ngày, có lúc ngồi hàng giờ trước một cái hồ ngắm trời mây sông nước, anh nghĩ được rất nhiều điều. Trái với lo ngại "đi tự kỷ như vậy dễ nghĩ quẩn, trầm cảm", những chuyến đi đó thường làm cuộc sống anh tích cực hơn rất nhiều. Hiểu bản thân rất quan trọng vì chính mình là người mình sống chung lâu nhất trong đời; không hiểu mình, tệ hơn là không yêu mình, là điều rất kinh khủng.

Đây là lần đầu anh nói về những chuyện riêng tư như vậy; anh mới trả lời được khoảng một phần mười số câu hỏi, sẽ tiếp tục ở các tập AMA sau.