Ikigai - Cách tôi đã tìm ra ý nghĩa cuộc sống của mình

Giới thiệu 0:39

Tập trước nói về tầm quan trọng của ý nghĩa cuộc sống (cái why), và việc đại dịch buộc ta dừng lại cũng là cơ hội để nhìn lại mọi thứ. Nhưng nhìn lại thế nào, bắt đầu từ đâu? Anh Hiếu giới thiệu Ikigai — phương pháp của người Nhật, xuất phát từ đảo Okinawa, nơi dân chúng có tuổi thọ thuộc hàng cao nhất thế giới. Iki là cuộc sống, gai là mục đích, ý nghĩa — gần như chính là "ý nghĩa cuộc sống". Tập này có nhiều minh họa nên nên xem trên YouTube.

Khái niệm Flow 2:36

Flow (dòng chảy) là trạng thái chìm đắm vào việc mình làm tới mức không còn biết gì xung quanh — quên ăn uống, quên cả thời gian. Với anh, mỗi ngày được ở trong flow là một "ngày thành công". Ikigai cho một khung sườn rõ ràng để xác định hoạt động nào hợp nhất với khả năng và tố chất của mình, từ đó đến được flow trọn vẹn nhất.

Bốn thành phần của Ikigai 3:57

1. Việc mình làm giỏi. Hình dung thang điểm 1–10. Tự trau dồi, khổ luyện có thể đưa ta tới khoảng 7, cố lắm thì 8; muốn lên 9–10 phải có thêm năng khiếu. Ví dụ ca sĩ: học thanh nhạc, nắm nhạc lý, nhịp điệu, kỹ thuật thì từ hát không hay lên nghe được, nghe hay; nhưng để cất giọng là cả khán phòng chìm vào cảm xúc thì cần giọng ca trời phú, khả năng cảm âm thiên bẩm. Năng khiếu còn giúp học nhanh hơn người bình thường. Có vô số dạng năng khiếu — trí tuệ, thể chất, điều khiển phương tiện như đua xe, ca hát... — nhưng chương trình giáo dục hiện nay chủ yếu khai thác năng khiếu trí tuệ. Một em có năng khiếu đua xe mà không giỏi trí tuệ, suốt ngày phải vật lộn với tích phân, hình học không gian, sẽ rất chật vật — như bắt con cá leo cây thì nó sẽ mãi nghĩ mình là kẻ thất bại, trong khi thả xuống nước nó sẽ tỏa sáng. Phụ huynh nên bù đắp lỗ hổng đó: tạo hoạt động giúp con sớm phát hiện năng khiếu, cho con "bơi đúng môi trường" thay vì chỉ ép chạy theo điểm số — biết đâu nhà mình đang có một con cá kình. Người lớn cũng vậy: làm mãi một việc mà vẫn không giỏi thì coi chừng mình là con cá đang cố tập leo cây.

2. Việc mình thích. Nghe dễ xác định nhưng không đơn giản. Thứ nhất, chỉ biết mình thích hay không khi đã trải nghiệm đủ lâu và đủ sâu (đã nói ở một tập trước). Thứ hai, hiếm việc nào thuần một thứ: anh rất thích và làm khá tốt việc cố vấn cho các công ty, nhưng vẫn không thích phần giấy tờ, thủ tục pháp lý hay chuyện chính trị nội bộ mà doanh nghiệp lớn nào cũng có. Việc nào cũng có khía cạnh mình không thích; nhưng nếu hầu hết các khía cạnh đều không thích, lại làm mãi không thấy tiến triển cả năng lực lẫn thăng tiến, thì đó là tín hiệu nên nghiêm túc xem lại việc đó có hợp tính cách và năng lực không.

3. Việc tạo ra tiền. Phải có đủ tiền mới làm chủ được tiền, nếu không sẽ mãi bị nó kiểm soát. Có các yếu tố khác mà không có tiền thì hoạt động đó chỉ là một thú vui.

4. Việc xã hội cần. Thiếu nó thì không thể hạnh phúc trọn vẹn. May là hầu hết công việc đều ít nhiều tạo ra giá trị; mấu chốt là giá trị tới đâu. Công việc cũ của anh tạo giá trị cho công ty, công ty tạo giá trị cho xã hội; nhưng tới một lúc ta muốn tạo ra nhiều giá trị hơn — khi muốn tìm tới những tầng cao hơn của hạnh phúc.

Khi chỉ có 2/4 thành phần 12:15

Khi có 3/4 thành phần 15:53

Các bài về Ikigai thường dừng ở trên; anh đi thêm một tầng — thiếu đúng một yếu tố thì sao:

• Giỏi + Thích + Ra tiền, nhưng xã hội không cần: ví dụ đa số mô hình bán hàng đa cấp — họ làm giỏi, kiếm được tiền (nhất là ở trên cao), có vẻ thích việc mình làm; không phải mô hình đa cấp nào cũng xấu, nhưng phần lớn là biến tướng, gây nhiều mặt tiêu cực — xã hội không cần thì không bền.
• Giỏi + Thích + Xã hội cần, nhưng không ra tiền: nhạc sĩ, họa sĩ nghèo — rất thích, rất giỏi, xã hội trân trọng, nhưng túng thiếu buộc họ làm việc không muốn để đáp ứng nhu cầu căn bản, dần lấy hết thời gian sống với đam mê. Lý do anh hay nói phải thoát khỏi sự chi phối của tiền bạc (loạt bài tự do tài chính).
• Thích + Xã hội cần + Ra tiền, nhưng không giỏi: anh từng băn khoăn có trường hợp này không — đã thích thì sẽ mày mò, trau dồi và giỏi. Nhưng rồi anh gặp ở chính nhân viên của mình: có em mãi không phát triển dù công ty tạo nhiều điều kiện đào tạo, có khi anh trực tiếp hướng dẫn; anh hỏi thẳng em có thật sự thích việc này không, em về cân nhắc kỹ rồi xác nhận là thích. Anh "thương nhiều hơn trách" — các em rất cố gắng, chỉ là năng lực chỉ phát triển tới một mức. Cảm xúc là hứng thú, thỏa mãn, song song với cảm giác không chắc chắn, hoài nghi bản thân — không đi lâu dài được.
• Giỏi + Xã hội cần + Ra tiền, nhưng không thích: rất phổ biến ở môi trường văn phòng: làm lâu việc mình không thích nên thành thạo, thu nhập ổn thậm chí cao, có tạo giá trị — nhưng sâu bên trong biết mình không thích. Đây là trường hợp khó thoát ra nhất, vì có cảm giác an toàn trong vùng thoải mái, việc quen thuộc, đủ tiền nuôi thân; bên dưới là cảm giác trống rỗng, hoài nghi rằng mình đang đổi tuổi trẻ lấy tiền.

Ikigai trọn vẹn 21:26

Không thể thiếu yếu tố nào: một việc mình làm tốt, mình yêu thích, tạo ra giá trị cho xã hội và tạo ra thu nhập — mang lại đam mê đủ lớn, chuyên môn đủ sâu, nghề nghiệp vững chắc, và đủ giá trị để thành sứ mệnh theo đuổi. Ikigai dẫn tới flow; những ngày ở trong flow là ngày thành công, và một cuộc đời thành công xét cho cùng chỉ là cuộc đời có thật nhiều ngày thành công. Trong flow ta làm việc hiệu quả hơn bình thường rất nhiều, càng làm càng hứng thú chứ không mệt; việc khó mấy cũng làm trong trạng thái nhẹ nhàng — công việc không còn là nghĩa vụ mà thành thú vui; anh còn sẵn sàng trả tiền để có cảm giác đó. Anh không cho mình đặc biệt thành công hay giàu có, nhưng tìm ra Ikigai đã làm cuộc sống anh viên mãn hơn rất nhiều.

Thay đổi để đi tìm ý nghĩa thực sự không phải chuyện ngày một ngày hai, nhưng hành trình nào cũng bắt đầu từ bước đầu tiên: trong những ngày giãn cách, lấy giấy ra viết xuống những gì mình thích, mình giỏi, tạo giá trị cho xã hội và tạo thu nhập cho bản thân — đừng chỉ nghĩ trong đầu, vì viết xuống mới suy nghĩ, chiêm nghiệm sâu hơn, thành một tấm bản đồ cho động lực hành động. Anh để một mẫu sơ đồ miễn phí trong phần Thư viện của website.