Chúng ta đã sẵn sàng để chết?

Chúng ta đã sẵn sàng để chết? 1:12

Anh Hiếu lưỡng lự khi thu tập này vì nhắc tới cái chết, nghe tiêu cực, nhưng thông điệp hoàn toàn tích cực, kèm một phương pháp suy nghĩ anh dùng trước những quyết định quan trọng nhất đời mình.

Dịp năm mới người ta hay nhìn lại năm cũ và đặt mục tiêu năm mới. Anh thì tự hỏi: năm nay mình đã sẵn sàng để chết chưa? Anh không dám nhận mình thành công đặc biệt, nhưng so với mặt bằng chung thì có cuộc sống khá tốt: vị trí cao ở những công ty lớn, đầy đủ, ở một đất nước thanh bình, tự do tài chính, được làm điều mình thích. Vậy mà rất lâu, mỗi lần tự hỏi "lỡ tuần sau, tháng sau phải ra đi, mình đã sẵn sàng mỉm cười ra đi chưa", câu trả lời đều rõ ràng: chưa. Ngoài vài kỷ niệm để lại cho người thân, vài dự án, vài tác động nhỏ ở những công ty từng tham gia — rồi cũng trôi qua — sự có mặt vài chục năm trên đời không có tác dụng gì ngoài việc tồn tại. Anh tạo cho mình cuộc sống tiện nghi, thu được chút niềm vui, nhưng tồn tại kết thúc thì những thứ đó cũng kết thúc; đến rồi đi không ai biết, không ai quan tâm, và quan trọng nhất là không tạo ra giá trị gì — có cũng được, không có cũng không sao.

Anh hình dung bước vào đời như bước qua một cánh cửa vào căn phòng, đầu kia có cánh cửa khác để bước ra. Nếu mọi thứ kết thúc như vậy, anh chỉ đi ngang căn phòng, uống ly nước, ăn cái bánh, có chút niềm vui cho mình — nhưng với căn phòng thì sự xuất hiện của anh chẳng có ý nghĩa gì, nó không thay đổi chút nào từ lúc anh bước vào tới lúc bước ra. Cảm giác đó làm anh sợ, và từ nỗi sợ, anh hỏi tiếp: phải làm gì để sẵn sàng hơn, để mỉm cười được vào những ngày cuối đời?

Chuẩn bị gì để ngày đó đến vẫn mỉm cười 4:29

Vài sự thật hiển nhiên ít người để ý:

1. Cái chết là chắc chắn. Văn hóa Á Đông coi nói về cái chết là điều cấm kỵ — hồi nhỏ ngồi trên xe, trẻ con được dặn không được nói chuyện tai nạn, chết chóc. Nhưng né mấy thì ai rồi cũng chết, dù muốn hay không, sẵn sàng hay chưa.
2. Cuộc sống mong manh hơn ta tưởng. Nhiều người nghĩ mình sẽ sống tới 70, 80. Anh có bạn đang yên lành ra đường gặp tai nạn qua đời; có người khỏe mạnh, chăm thể thao, đi khám thì bác sĩ báo ung thư giai đoạn cuối, còn vài tháng. Mùa dịch càng thấy rõ — như ngọn đèn trước gió. Sống tới 70 là may mắn, không phải hiển nhiên.
3. Không gì kinh khủng hơn hối tiếc trên giường bệnh, khi không còn thời gian thay đổi gì. Ở một buổi TEDx anh dự, có bài nói về nghiên cứu trên bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối với một câu anh nhớ mãi, đại ý: không gì kinh khủng hơn nằm một mình trên giường bệnh nhìn lại cả đời mình và thấy hối tiếc.

Không có quá nhiều người sẵn sàng 7:54

Phần đông không chuẩn bị cho những điều này, tức phần đông sẽ kết thúc bằng những ngày hối hận. Né tránh nói về nó là một trong những điều nguy hiểm nhất. Rất nhiều người sẵn sàng để sống — có vô số lý do: không muốn xa người thương, chưa làm việc mình thích, còn muốn trải nghiệm; nhưng rất ít người sẵn sàng để chết. Chỉ có hai nhóm: nhóm buông xuôi — sau thất bại trong công việc, tình cảm, hay cuộc sống quá sức chịu đựng — coi cái chết như cách giải thoát khỏi khổ đau; và nhóm có thể mỉm cười đón nhận, vì nhìn lại thấy hài lòng đã sống một cuộc đời đáng sống, không còn gì hối tiếc. Ai cũng muốn thuộc nhóm hai, nhưng rất khó vì đòi hỏi nhiều công sức chuẩn bị; muốn thì ai cũng muốn nhưng bắt tay vào thì ít ai — còn né nghĩ tới thì chuẩn bị gì được. Kết cục là sống theo công thức lập trình sẵn rồi hết giờ thì ra đi mà không chuẩn bị gì.

Làm sao chuẩn bị? Anh nghiên cứu đủ loại tài liệu — khoa học, triết học, cả tâm linh — và nhận ra điều hiển nhiên: không ai biết chắc bên kia cái chết là gì. Tôn giáo nói về thiên đường, địa ngục, nhưng tìm hiểu kỹ thì đó là công cụ hướng con người theo đạo lý, một dạng đức tin chứ không dựa trên luận chứng khoa học. Đi sa mạc thì chuẩn bị thật nhiều nước, đi Bắc Cực thì nhiều áo ấm; còn cái chết thì không biết bên kia có gì. Cuối cùng anh thấy: cách tốt nhất để chuẩn bị cho cái chết là chuẩn bị cho cuộc sống — sống sao để khi gặp cái chết không còn gì phải hối tiếc.

Phương pháp Regret Minimization 11:37

Từ đó anh có phương châm regret minimization — giảm thiểu tối đa hối tiếc trong tương lai. Rất đơn giản: trước mỗi quyết định lớn, hình dung tới một thời điểm X trong tương lai nhìn lại, mình có hối hận vì đã làm hay không làm việc này không? X tùy độ lớn quyết định: không trả lời email này, một tuần sau có hối hận không; không nhận công việc này, 5 năm sau có hối hận không.

Quyết định lớn gần đây của anh: cuối năm ngoái anh rẽ cuộc sống sang hướng khác hẳn, "nghỉ hưu sớm" để tập trung cho các dự án cá nhân ấp ủ lâu nay (kể ở tập AMA). Quyết định lớn đi kèm nhiều lo lắng, hoài nghi. Nhưng đặt mình vào vài chục năm sau, nằm trên giường bệnh nhớ lại mình từng có cơ hội mà không làm — có hối hận không? Rõ ràng là có. Làm thì có thể gặp vấn đề, thậm chí thất bại; không làm thì chắc chắn hối hận — quyết định dễ hơn nhiều. Phương pháp giúp tách mình khỏi lo lắng, hoài nghi của hiện tại; nhìn từ tương lai cho cái nhìn toàn cảnh hơn, dễ thấy điều gì thật sự quan trọng.

Anh nhận ra điều mình muốn không chỉ là tiện nghi và hạnh phúc riêng (vẫn cần, nhưng dừng ở đó thì sẽ rất hối tiếc khi bước ra khỏi căn phòng); anh muốn để lại chút giá trị cho căn phòng mình đi qua. Anh không vĩ đại như những nhà lãnh đạo góp phần thay đổi một dân tộc, không giỏi như Elon Musk đưa con người khám phá vũ trụ, nhưng vẫn để lại được điều tích cực trong khả năng: những bài học kinh nghiệm tích lũy được, có giá trị cho hành trang vào đời của các bạn trẻ, truyền đạt đơn giản dễ hiểu — chính là những gì anh làm thời gian qua. Thời gian còn ngắn, nhưng lần đầu trong đời anh thấy mình bắt đầu có đôi chút sẵn sàng. Trước đây lỡ ra đi thì đám tang chỉ có người thân và vài bạn thân; giờ có lẽ đâu đó sẽ có người nghĩ tới anh — nhưng được nhớ không phải mục đích chính; quan trọng là những bài học trên podcast sẽ tồn tại và tiếp tục tạo giá trị tích cực sau khi anh đi. Chưa tới mức sẵn sàng anh mong muốn vì còn nhiều điều muốn làm, nhưng ít nhất đã có chút chuẩn bị — điều suốt thời gian dài anh không nói được, và chỉ vậy đã hạnh phúc hơn rất nhiều người.

Mỗi người chuẩn bị theo cách khác: với Elon Musk có thể là cho con người thêm một hành tinh để sống; với anh là để lại tác động tích cực qua việc đang làm; với nhiều người có thể đơn giản là mãn nguyện nhìn con cái nên người, thành đạt. Độ lớn câu trả lời không quan trọng; quan trọng là ngồi xuống tự hỏi điều gì khiến mình sẵn sàng hơn để ra đi — và nghĩ từ sớm, đợi gần ra đi mới nghĩ thì đa phần đã quá muộn.