Làm sao để tăng thu nhập?

Làm sao để tăng thu nhập? 0:43

Thu nhập có lẽ là vấn đề quan trọng bậc nhất với bất kỳ ai. Gốc rễ của nó, như anh Hiếu từng nói, là trao đổi giá trị mình làm ra để lấy tiền. Mỗi bước tăng thu nhập là vượt qua một giới hạn.

Nấc một — sức lao động. Cách dễ thấy nhất là đổi sức lao động lấy thù lao. Ví dụ bốc vác: mỗi lần vác một bao gạo từ tàu lên kho, ngày 20 chuyến, được 200 nghìn. Muốn 400 nghìn thì tập vác hai, thậm chí ba bao một lúc — nhưng không thể vác 10 bao để có 2 triệu. Sức lao động là tài nguyên có giới hạn.

Nấc hai — kỹ năng và chất xám. Đòn bẩy để vượt giới hạn sức khỏe là chuyển dần sang dùng kỹ năng: một nghề thủ công (nghệ nhân), lập trình (lập trình viên), quản lý (người quản lý). Xem mình đam mê gì, tố chất hợp với kỹ năng nào, rồi tự trau dồi; tạo càng nhiều giá trị thì thù lao càng tăng tương ứng.

Yếu tố giá trị cũng nên dùng để định hướng nghề nghiệp. "Nghề nào cũng đáng quý" là đúng — công việc nào cũng đáng trân trọng — nhưng ở góc độ thuần kinh tế, có việc tạo ra giá trị kinh tế nhiều hơn việc khác. Ví dụ (anh nhấn mạnh không hề có ý hạ thấp nghề làm nón, ngược lại rất đáng trân trọng): một kiến trúc sư giỏi, mỗi bản vẽ 100 triệu, mỗi tháng 10 bản, tạo ra khoảng 1 tỷ. Một nghệ nhân làm nón lá giỏi — nón thường 30–40 nghìn, loại đắt nhất 150–200 nghìn, mỗi chiếc mất 4–6 tiếng — cứ cho mỗi ngày hai chiếc giá cao nhất, làm liên tục 30 ngày, cũng chỉ khoảng 12 triệu/tháng. Nếu có hai đam mê đều mang lại niềm vui, yếu tố tiếp theo nên cân nhắc là giá trị kinh tế mỗi việc tạo ra (thực tế các lựa chọn thường sát nhau hơn nên khó hơn). Bản thân anh có hai đam mê lớn — xây dựng sản phẩm công nghệ và nhiếp ảnh — đều mang lại niềm vui; anh chọn công nghệ làm sự nghiệp chính, và không ngại thừa nhận lý do lớn sau đam mê là yếu tố kinh tế; tới giờ vẫn tin mình chọn đúng.

Rồi cứ nâng kỹ năng mỗi ngày: chọn quản lý thì từ một nhóm vài ba người lên bộ phận 10–20 người, chi nhánh vài chục người, rồi công ty vài trăm người; chọn chuyên môn thì từ vị trí thấp lên dần, tới lúc thành chuyên gia.

Nấc ba — thời gian. Kể cả đã là chuyên gia hay quản lý, ta vẫn đang đổi một tài nguyên có hạn: thời gian. Một ngày 24 tiếng, trừ tối thiểu khoảng 10 tiếng ăn ngủ, tối đa làm được 14 tiếng. Cứ cho thu nhập rất cao, 1 tỷ/tháng, nhịn ăn nhịn ngủ làm cùng lúc hai công ty thì cũng chỉ 2 tỷ — có trần. Có hai cách vượt; cách thứ hai (thu nhập thụ động) để dành cho tập sau.

Cách thứ nhất: chuyển từ lương cố định sang thù lao theo giá trị. Lương cố định về bản chất vẫn là công ty ước lượng giá trị ta sẽ tạo ra rồi quy thành một con số — rủi ro cho cả hai phía: công ty sợ ta tạo ra ít hơn ước lượng; ta tạo ra nhiều hơn cũng chỉ nhận chừng đó. Nó phổ biến vì đơn giản và người lao động đã quen; công ty trả theo năng lực thì người ta thấy rủi ro, khó tuyển. Lương cố định hợp với người chưa tự tin vào năng lực; còn khi đã đủ tự tin mình tạo ra nhiều giá trị, nó lại bất lợi cho mình. Khi đó hãy tìm vị trí mà thù lao tính theo tỷ lệ giá trị tạo ra:

• Nhân viên bán xe tự tin vào kỹ năng bán hàng: thử vị trí lương cơ bản thấp hoặc không có lương cơ bản, đổi lấy tỷ lệ hoa hồng cao hơn.
• Ở vị trí quản lý: đề xuất giảm lương cố định để nhận phần trăm trên doanh số bộ phận; bộ phận không trực tiếp tạo doanh thu thì dựa trên doanh thu công ty hoặc một chỉ số KPI. Làm tốt mới vượt được trần của lương cố định.

Ví dụ anh chứng kiến ở Úc: quản lý một doanh nghiệp vừa và nhỏ lương khoảng 500 nghìn AUD/năm; rất khó đột ngột tìm được việc cùng quy mô mà lương gấp 2–3 lần. Nhưng nếu người đó tự tin nâng doanh thu thêm 10 triệu AUD/năm và đề xuất được thưởng 10% phần tăng thêm, làm được thì thu nhập lên 1 triệu AUD/năm hoặc hơn. Hội đồng quản trị rất dễ đồng ý, vì công ty không mất gì: không làm được thì không phải thưởng, làm được thì càng sẵn lòng trả. Ở các công ty anh cố vấn, anh cùng họ xây chính sách cho nhân viên chọn giữa lương cố định và lương theo tỷ lệ KPI — không đơn giản, nhưng tạo nhiều giá trị cho cả hai bên, gần như loại bỏ việc phải đoán ai tạo ra bao nhiêu giá trị vì mọi thứ phản ánh trực tiếp bằng con số. Với doanh nghiệp, có thể bắt đầu từ các vị trí liên quan doanh thu rồi mở rộng.

Hiểu bản chất trao đổi giá trị thì có thể tự hỏi: mình đang tạo ra giá trị tới đâu, có được trả tương xứng không, không thì làm gì để nâng giá trị mình tạo ra — tiền đề để làm chủ thu nhập và có tầm nhìn dài hạn cho sự nghiệp.