4 sai lầm phổ biến khi đầu tư trên thị trường chứng khoán

Lời mở đầu 0:45

Tập này nói về những sai lầm nhiều nhà đầu tư hay mắc khi mới bắt đầu, nhất là trên thị trường chứng khoán, chia hai phần: phân tích tâm lý và hành vi, rồi tổng hợp các sai lầm.

Tâm lý và hành vi của nhà đầu tư nghiệp dư 1:02

Nhà đầu tư nghiệp dư — chưa có nền tảng căn bản — thường phải loay hoay tự tìm hiểu, hoặc may mắn được ai đó dẫn dắt. Được người nhiều kinh nghiệm, hiểu biết sâu dẫn dắt thì không nói; nhưng rất nhiều trường hợp người dẫn dắt là người thân, bạn bè cũng chưa nhiều kinh nghiệm, kiến thức góp nhặt chắp vá đầu này đầu kia, có khi thắng được vài lần lúc thị trường đi lên — chính những lần thắng đó khiến họ nghĩ mình là chuyên gia, thiên tài, và rất nhiệt tình lôi kéo người xung quanh đi theo con đường "chụp giật", làm giàu nhanh — mà anh Hiếu gọi là đánh bạc. Gặp trường hợp này thì nghe theo cũng chết, mà tự loay hoay tìm hiểu cũng không ổn.

Nhìn biểu đồ để dự đoán tương lai. Khác nhóm phân tích kỹ thuật (technical analysis) — dù anh không khuyến khích phương pháp ngắn hạn này, ít ra họ còn dựa vào kỹ thuật phân tích dòng tiền, xu hướng ra vào của thị trường — đây là nhóm ngồi nhìn biểu đồ rồi tính "giá mà mua ở đáy, bán ở đỉnh thì lời bao nhiêu". Ví dụ cổ phiếu Vietcombank: khoảng 60.000 đồng tháng 10 năm ngoái, hơn 100.000 cuối tháng 7 năm nay — "phải chi mua lúc đó thì lời gần gấp đôi trong chưa tới 10 tháng". Tâm lý này rất nguy hiểm vì dẫn tới cứ loay hoay đi tìm đáy để mua, tìm đỉnh để bán — trong khi xác suất mua trúng đáy, bán trúng đỉnh gần như vô cùng hiếm — tức là canh thời điểm thị trường (timing the market), mà ai đầu tư đủ lâu đều biết đa phần mang về trái đắng. Vì vậy mới có câu nổi tiếng: time in the market luôn tốt hơn timing the market.

Tin rằng điều đã xảy ra sẽ tiếp tục xảy ra — nguy hiểm hơn. Anh gặp nhiều người vừa tìm ra một mã tăng liên tục mấy tháng, bảo cứ vào để "đón đà tăng"; hỏi dựa vào đâu biết nó sẽ tăng tiếp thì trả lời vòng vo đủ thứ từ "đao to búa lớn" về phân tích, nhưng quanh đi quẩn lại chỉ là "nó đang tăng thì sẽ tiếp tục tăng". Thực tế không có gì đảm bảo một cổ phiếu, kể cả cả một chỉ số, đang tăng thì sẽ tăng tiếp, hay đang giảm thì giảm tiếp. Sâu xa là tâm lý FOMO (fear of missing out) — sợ mất phần: thấy bạn bè bỏ 100 triệu, vài tuần vài tháng thành 200–300 triệu thì đứng ngồi không yên, "giá mà mình vào lúc nó ở đáy thì giờ đã nhân 10, nhân 100, đã thoát nghèo, trả hết nợ, thậm chí tự do tài chính" — rồi cắm đầu vác tiền đi. Đó không phải đầu tư mà là đánh bạc — bỏ tiền vào thứ mình không biết rõ, chỉ mong may mắn nó tăng; theo anh còn tệ hơn đánh bạc, vì người đánh bạc ít nhất còn tính toán chút, còn đây là bỏ tiền rồi ngồi cầu nguyện.

Kể cả có thắng, với tâm lý cờ bạc thì gần như không ai đủ mạnh mẽ để bán khi nó tăng: càng tăng càng tham, muốn giữ chờ lên tiếp; khi nó xuống thì nghĩ "chỉ là một đợt điều chỉnh ngắn"; giảm qua mốc lỗ thì "thua thì gỡ", ôm chờ lên lại; tới lúc nợ nần chồng chất không trụ nổi thì buộc phải bán — thường đúng lúc thị trường xấu nhất. Ngược hẳn nhà đầu tư chuyên nghiệp: khi "những con thiêu thân" ồ ạt lao vào giành giật vì FOMO thì họ chốt lời rút ra; khi đám đông không gồng lỗ nổi phải bán rẻ thì họ âm thầm mua vào. Khác biệt duy nhất là kiến thức: một bên lao vào như thiêu thân vì sợ mất phần; một bên có kiến thức, chiến lược rõ ràng, biết mình mua gì, giá trị ra sao, đi đường dài thế nào, nên biết làm gì ở từng giai đoạn. Câu rất hay trong giới đầu tư: thị trường chứng khoán là siêu thị duy nhất trên thế giới mà người ta tranh nhau mua khi giá lên cao và giẫm đạp lên nhau bỏ chạy khi giá giảm.

Đừng đầu tư khi thiếu kiến thức 5:01

Thiếu kiến thức thì không thể có chiến lược đầu tư cụ thể — mà mọi hoạt động đầu tư, dài hay ngắn hạn, đều cần chiến lược.

Chiến lược của nhà đầu tư chuyên nghiệp 8:37

• Đầu tư thụ động (passive investing) — chiến lược anh hay nhắc: đầu tư vào các chỉ số và giữ dài hạn. Có kiến thức thì hiểu ưu điểm của đầu tư dài hạn, vì sao dài hạn thị trường luôn tăng, nên không hoang mang khi thị trường xuống, cũng không quá phấn khích khi lên, giữ được nhịp đầu tư đều đặn bất kể xung quanh đang FOMO thế nào.
• Đầu tư giá trị (value investing) — bằng cách này hay cách khác phải xác định được giá trị thực của doanh nghiệp để biết giá hiện tại đắt hay rẻ. Có kiến thức thì biết một công ty đáng giá bao nhiêu, nên thị trường xuống vẫn yên tâm mua vào, xuống nữa thì coi là cơ hội mua thêm rẻ hơn; và biết rõ mình đang giữ gì, giá trị bao nhiêu nên quyết được bán hay mua khi đã đạt mục tiêu đầu tư.
• Lướt sóng (day trading) — anh không dùng và không khuyến khích; nhưng kể cả vậy cũng không thể ngồi nhìn biểu đồ mà đoán, vẫn phải có kỹ thuật phân tích để tính xu hướng dòng tiền ra vào, có chiến lược cắt lỗ, chốt lời rõ ràng. Không có kiến thức thì "dò đáy rồi cắm đầu xuống đáy theo nó luôn", hoặc có lời cũng không chốt được, cuối cùng vẫn thua lỗ.

Bốn sai lầm phổ biến 12:44

1. Đầu tư mà thiếu kiến thức — lao vào thị trường mà không hiểu cách nó vận hành, nghe đầu này đầu kia lơ mơ rồi vác tiền vào. Như người chưa biết bơi lao thẳng ra biển thi bơi; thắng được vài vòng đầu thì lâu dài chắc chắn lãnh hậu quả. Thật ra thà thua ngay từ đầu để biết sợ, không chủ quan; nguy hiểm nhất là được thị trường cho thắng vài lần rồi không sớm thì muộn thua lỗ rất nặng, tới mức không bao giờ dám đầu tư nữa.
2. Không có chiến lược đầu tư cụ thể — không biết vì sao mình mua, vì sao mình bán; không biết giá trị thực của thứ đang cầm trên tay thì cũng không biết mình đang lời hay lỗ — mốc duy nhất là giá lúc mình mua.
3. Không kiểm soát được tâm lý, cảm xúc — thị trường xuống thì hoảng loạn bán tháo, giẫm đạp nhau bỏ chạy, rồi gọi bằng một từ hoa mỹ là "cắt lỗ". Cắt lỗ thật sự nghĩa là có chiến lược từ trước, giá xuống tới mức nào thì tự động bán — chứ lỗ quá chịu hết nổi phải bán thì đó là "lỗ chổng gọng", không phải cắt lỗ. Thị trường lên thì phấn khích, tham lam, tiếp tục giữ thứ mình không hiểu rõ vì tin nó sẽ lên tiếp — rốt cuộc về tay trắng.
4. Đầu tư bằng thứ không phải của mình — tâm lý "tay không bắt giặc", điển hình là dùng đòn bẩy (margin): đầu tư vượt quá số tiền mình có. Rất dễ mất trắng toàn bộ tài sản rất nhanh, xa hơn là lâm vào nợ nần khi mang tâm lý gỡ gạc đi vay chỗ khác để tiếp tục đầu tư. Không khác gì dùng chất kích thích — "đô" ngày càng nặng, càng lún sâu vào vòng xoáy nợ; muốn gỡ nhanh thì bị đẩy vào những hoạt động hứa lợi nhuận cao — mà lợi nhuận luôn tỷ lệ thuận với rủi ro, xác suất thắng ngày càng nhỏ, xác suất thua ngày càng lớn, lại lún sâu hơn: một vòng luẩn quẩn càng vào càng khó ra.

Thay vì đợi lún sâu rồi loay hoay vùng vẫy thoát ra, ngay từ đầu hãy tiếp cận đầu tư chậm mà chắc, dựa trên hiểu biết và phân tích của chính mình — lỡ thua thì ít ra rút được bài học cho lần sau. Còn nhắm mắt đánh bạc thì thắng không hiểu vì sao thắng, thua không hiểu vì sao thua; không tiến bộ gì về kiến thức, chỉ tiến bộ về mạo hiểm — càng đầu tư càng rủi ro, càng "bạc mạng". Anh may mắn được tiếp xúc với mindset đầu tư đúng đắn từ những người đàn anh đi trước — những nhà đầu tư rất thành công ở Úc và Mỹ, hai thị trường anh đầu tư chủ yếu tới nay — nên bắt đầu từ góc nhìn đúng ngay từ đầu. Nhưng càng ở lâu anh càng thấy quá nhiều người xem thị trường chứng khoán như một sòng bạc, đặc biệt ở Việt Nam, nơi chứng khoán có thời gian bị xem là tiêu cực nhiều hơn tích cực — trong khi số liệu dài hạn cho thấy đây là một trong những kênh đầu tư rất tốt: tốt cho nền kinh tế vì là kênh huy động vốn hiệu quả để doanh nghiệp tạo ra dịch vụ, giá trị cho xã hội, và tốt cho nhà đầu tư. Đó là lý do suốt hơn 100 tập anh cứ nhắc đi nhắc lại về đầu tư dài hạn, có nền tảng, bằng kiến thức của chính mình — góp thêm một tiếng nói cho một kênh đầu tư hiệu quả, ở một đất nước đang phát triển rất nhanh với nhiều tiềm năng.