Hành trình tự do tài chính - Phần 1

Giới thiệu 0:00

Ở tập về đọc sách, anh Hiếu nói ước gì hồi trẻ có ai chia sẻ những kinh nghiệm như vậy sớm hơn; nghe lại, anh nảy ý làm một loạt bài về những điều anh muốn mình biết khi còn trẻ, và chủ đề đầu tiên nghĩ tới là tự do tài chính. Định gói trong một tập nhưng lên khung sườn thì thấy quá rộng, nên chia nhiều số; số đầu chưa đi vào chi tiết mà tập trung vào lý do vì sao nên quan tâm tới quản lý tài chính cá nhân, vì sao tự do tài chính tạo ra thay đổi tích cực. (Tập đầu tiên có minh họa, nên xem trên YouTube.)

Trước khi làm việc gì, anh cố trả lời ba câu hỏi: What — nó là gì; Why — quan trọng hơn: sao phải làm, làm xong được gì; rồi mới tới How — làm thế nào hiệu quả nhất. "How" thường là hành trình rất dài, tốn công sức, nên anh rất coi trọng hai câu đầu, không thì lãng phí thời gian. Với tự do tài chính càng quan trọng: hành trình thường mất khoảng 10 năm, có người lâu hơn, phải liên tục nỗ lực — phải hiểu rõ vì sao mình bước vào, chuẩn bị tinh thần sẽ đối mặt với gì và đạt được gì, mới đủ động lực đi hết mà không bỏ cuộc giữa chừng. Anh thu tập này tới lần thứ ba mới vừa ý vì rất tâm huyết; hồi bắt đầu không ai chia sẻ với anh, tất cả phải tự tìm hiểu — mong loạt bài giúp người nghe đỡ loay hoay và tránh được sai lầm anh từng mắc; chỉ cần truyền cảm hứng cho một người là thành công.

Tự do tài chính là gì? 4:33

Nói trước: chủ đề là tiền, mà cuộc sống còn nhiều thứ quan trọng hơn tiền — chỉ là tập này xoay quanh tài chính, đừng nghĩ "ở đây chỉ biết tiền". Anh bắt đầu hành trình hơn 10 năm trước; lần đầu hiểu khái niệm này như một hồi chuông báo thức (wake-up call). Trước đó anh cũng có giai đoạn làm bao nhiêu xài bấy nhiêu, có lúc kiếm khá nhiều tiền nhưng không biết làm chủ nên chẳng tích lũy được gì. Tìm hiểu thì thấy ở nước ngoài có bạn trẻ bắt đầu hành trình từ 19–20 tuổi, vừa bước ra đời — anh thật sự ghen tị vì họ may mắn tìm ra nó sớm; anh không được sớm như vậy, nhưng cũng may là không quá trễ.

Hãy sống một cuộc đời không mấy ai có thể 6:10

Một câu tiếng Anh phản ánh khá đúng hành trình này: hãy dám dành vài năm làm những điều không mấy ai chịu làm, để rồi sống phần đời còn lại theo cách không mấy ai có thể sống. Tức là sống khoảng 10 năm khác bạn bè xung quanh (10 năm chỉ để dễ nói, thời gian tùy tình trạng mỗi người). Nhưng yên tâm, 10 năm đó vẫn là cuộc sống rất chất lượng, không phải "10 năm khổ ải" — nhiều người tưởng làm hành trình này là không được tiêu xài gì, không đúng; chi tiêu của anh vẫn khá bình thường, chỉ khoa học hơn. Sau 10 năm, tới ngưỡng có thể nói câu phổ biến trong cộng đồng tự do tài chính: "F\\k you money" — từ nay không còn lệ thuộc tiền. Nghĩ kỹ thì tiền trói ta vào rất nhiều thứ, không ít trong đó khiến cuộc sống bí bách; có đủ tiền rồi thì có thêm lựa chọn nhẹ nhàng bước ra khỏi mọi thứ không tạo giá trị, làm chất lượng sống đi xuống.

Chúng ta có thật sự thích công việc hiện tại? 8:24

Nhiều bạn trẻ học xong đi làm mới nhận ra không hề thích công việc mình đang làm, rồi nghe lời khuyên "hãy mạnh dạn bỏ việc mình không thích để theo đam mê, làm việc mình đam mê thì không phải làm việc ngày nào nữa". Thực tế không đơn giản: bỏ việc thì tiền đâu sống; bỏ ngang đi học lại một ngành mới thì lấy tiền đâu học; học xong đi xin việc thì việc ban đầu thường thu nhập rất thấp, phải khá lâu mới về lại mức cũ. Nói luôn dễ hơn làm rất nhiều, nên nhiều bạn chấp nhận làm tiếp việc mình không thích, chất lượng sống tiếp tục đi xuống. Cả vòng luẩn quẩn xoay quanh sức cản của đồng tiền; lấy đi biến số tiền bạc thì quyết định buông bỏ dễ hơn rất nhiều.

Câu anh hay hỏi các bạn trẻ: "Nếu mai em trúng số vài chục tỷ, em có tiếp tục làm công việc đang làm không?" Đa số trả lời không; một số ít trả lời có — những em rất thích công việc, thu nhập thế nào vẫn làm. Câu hỏi đó giúp dễ xác định mình có thật sự làm việc mình thích hay chỉ đi làm kiếm tiền. Tự do tài chính cho quyền chọn chỉ làm việc mình thích mà không cần quan tâm nó tạo ra bao nhiêu tiền, kể cả không ra tiền vẫn làm vì thích; và ở chiều ngược lại, cho quyền bước ra khỏi một công việc (walk away). Tất nhiên phải tập thói quen làm gì cũng hết mình, tới cùng — không phải có quyền bước ra rồi việc nào cũng làm hời hợt, bỏ dở. Nhưng ở góc độ tài chính, nó cho thêm lựa chọn dừng lại — một sự xa xỉ không phải ai cũng có. Không chỉ công việc: tự do tài chính còn cho tự do sống ở bất kỳ đâu. Có bạn tâm sự nếu được chọn sẽ lên Đà Lạt hay về quê sống, nhưng vì công việc phải ở lại Sài Gòn hay đô thị lớn — một ví dụ khác về chuyện tiền giới hạn lựa chọn; bỏ được yếu tố tiền thì có thể sống ở bất kỳ tỉnh nào, thậm chí nước nào (chuyện visa, hộ chiếu là câu chuyện khác).

Hiểu rõ về tự do tài chính 12:41

Anh nhắc đi nhắc lại chữ tự do vì đó mới là cốt lõi — câu trả lời cho "why". Nhiều người hiểu lầm tự do tài chính là giàu sang, phải thật nhiều tiền; thật ra gốc rễ là sự tự do — điều xa xỉ nhất, kể cả người rất nhiều tiền muốn dừng lại cũng khó. Gần đây một anh bạn, chủ doanh nghiệp lớn ở Việt Nam, tâm sự nhiều lúc cũng muốn nghỉ để có thời gian trải nghiệm những điều khác, "nhưng đâu có được, mấy trăm công nhân sẽ sống thế nào". Anh rất trân trọng suy nghĩ đó, nhưng càng thấy tự do là thứ rất xa xỉ, đắt hơn nhiều so với nhà cửa xe cộ — người có tự do mới thật sự giàu.

Hai tin vui: thứ nhất, con số không lớn như ta nghĩ — nhiều người tưởng phải vài chục triệu đô; loạt bài sẽ chỉ cách tính con số cụ thể của mình. Thứ hai, quan trọng hơn: không phải tới mốc đó mới hạnh phúc — hành trình giúp thay đổi mindset chứ không chỉ là hành trình kiếm tiền, và đổi được mindset thì ngay trên hành trình đã thấy hạnh phúc, không phải đợi 10 năm.

Anh chọn chủ đề này vì nhìn quanh người quen ở Việt Nam, nhất là người trẻ, rất ít bạn hiểu về nó, không quan tâm nên kỹ năng quản lý tài chính rất yếu — trước mắt cho cá nhân, xa hơn cho gia đình. Không hoàn toàn lỗi của các bạn, một phần do mindset người Việt: đề cao sự phóng khoáng, coi nhẹ đồng tiền, có xu hướng né nói nhiều về quản lý chi tiêu, thậm chí coi đó là điều không hay, nghĩ người như vậy "suốt ngày chỉ nghĩ tới tiền". Theo anh, cách nghĩ này rất tai hại: ngắn hạn, chi tiêu có kế hoạch giúp kiểm soát dòng tiền, chi tiêu thông minh hơn; dài hạn, biết quản lý tài chính giúp không căng thẳng về tiền, từ đó chi tiêu thoải mái hơn. Ngược lại không biết quản lý thì dễ thiếu trước hụt sau, vay đầu này đắp đầu kia, tệ hơn là mượn không trả nổi — mất cả tiền lẫn uy tín. Thói quen không hay thường thấy, nhất là ở các bạn nam: đánh đồng sống phóng khoáng với chi tiêu không kiểm soát — hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Hỏi chuyện một số em, đa số không biết mức chi tiêu tối thiểu, tiêu chuẩn của mình là bao nhiêu — khái niệm rất căn bản; kể cả lộ trình tích lũy cũng không có — có tích lũy thì do thỉnh thoảng được thưởng cuối năm hay làm thêm chút ít rồi gửi ngân hàng, tạm coi là tích lũy — rất thô sơ, không hiệu quả, chưa nói tới chuyện để tiền sinh ra tiền.

Để lâu thì dần bị chính đồng tiền điều khiển — cực kỳ nguy hiểm. Cứ sống kiểu "tháng nào xài hết tháng đó" (paycheck to paycheck) thì hiển nhiên bị tước tự do, không nhúc nhích gì được; ở Mỹ nhiều người rất sợ mất việc vì mất việc là lập tức mất tất cả, khủng hoảng, có khi thành vô gia cư. Tiền tự nó không xấu, nhưng không biết quản lý thì nó kiểm soát mình — chỉ có hai lựa chọn: mình quản lý nó, hoặc nó quản lý mình. Ai cũng từng chứng kiến, thậm chí sống trong, một gia đình cãi nhau mất hạnh phúc vì căng thẳng cơm áo gạo tiền. Có tiền không tự động làm gia đình hạnh phúc, nhưng có đủ thì ít nhất loại bớt được một yếu tố làm mất hạnh phúc.

Một câu chuyện nhỏ 19:24

Một lần nói chuyện với bạn bè về những vấn đề vĩ mô, câu chuyện dẫn tới những người già ở Việt Nam vẫn phải làm lụng vất vả ngoài đường, và một câu khiến anh nhớ mãi: Việt Nam đang đối mặt nguy cơ "chưa kịp giàu đã già". Mỗi nhà mỗi cảnh; anh hoàn toàn không có ý nói những người lớn tuổi vất vả kia là do trước đây tiêu xài không kế hoạch — anh rất thương họ. Nhưng anh muốn nhắn các bạn trẻ: không biết tích lũy, không biết quản lý tài chính cá nhân thì coi chừng rơi vào cảnh chưa kịp giàu đã già.

Ba yếu tố quan trọng 20:32

Từ hành trình của mình, anh đúc kết ba mảnh ghép — thiếu một là dễ thất bại:

1. Mindset biết đủ — như xăng giúp chạy đường dài, và là phần rất quan trọng tạo nên hạnh phúc suốt hành trình. Nhưng chỉ biết đủ rồi dừng ở đó thì dễ giậm chân tại chỗ, an phận với cuộc sống căn bản — không hẳn xấu nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro mất an toàn tài chính.
2. "Vận tốc thoát ly" (escape velocity) — mượn từ khoa học vũ trụ: vận tốc thắng được trọng lực để ra khỏi quỹ đạo Trái Đất. Về tài chính, đó là con số cụ thể để thắng được ảnh hưởng của tiền bạc, sống mà không lo bị nó ảnh hưởng nữa. Biết con số không phải để dừng lại khi đạt, mà để biết "từ nay tôi có thêm lựa chọn dừng lại nếu muốn". Không có nó thì như đi một hành trình mà không biết mục tiêu cụ thể là gì, mông lung.
3. Các cột mốc (milestones) — có mục tiêu mà không có cột mốc cụ thể thì mục tiêu dễ thành mơ ước: cứ nghĩ về nó mà không bao giờ bắt tay vào làm. Chia nhỏ thành những mục tiêu nhỏ hơn giúp nhìn mọi thứ gần hơn, rõ hơn, đủ động lực bước vào hành trình — nội dung của các số tới.