Hành trình tự do tài chính - Phần 3

Giới thiệu 0:00

Tập trước đã có cái nhìn bao quát về các bước của cả hành trình; tập này đi chi tiết vào giai đoạn đầu tiên — theo anh Hiếu là khó nhất, vì như người ta nói, chặng khó nhất của bất kỳ hành trình nào là từ nhà ra đường: thắng được sức ỳ để bước những bước đầu tiên.

Cột mốc 1 — Nợ nần 1:33

Nghe không đẹp, nhưng đó là xuất phát điểm của rất nhiều bạn trẻ lớn lên ở nước ngoài: ra trường là kèm một gánh nợ trên vai. Văn hóa tự lập ở phương Tây hình thành rất sớm; tới tuổi đại học các bạn thường phải tự trang trải học phí, mà chưa có tích lũy, nên chính phủ có chương trình cho vay học đại học (student loan) — khoản nợ thường khá lớn: ở Mỹ trung bình vài chục nghìn USD, trường đắt tiền còn hơn; ở Úc an sinh xã hội tốt hơn nên ưu đãi hơn, nhưng vẫn là khoản nợ lớn, theo các bạn rất lâu — ngày trả hết nợ học phí là một ngày rất đặc biệt trong đời. Ở Việt Nam, trừ trường hợp đặc biệt khó khăn, cha mẹ thường mặc định chu cấp việc học đại học, nên ra đời dù tay trắng thì ít nhất đứng ở vạch số 0, không phải xuất phát ở vạch âm như các bạn nước ngoài — họ mất vài năm mới về tới vạch xuất phát của người trẻ Việt Nam.

Cột mốc 2 — "Ăn bám" gia đình

Đây là điểm bắt đầu của hầu hết người trẻ Việt Nam: chưa nuôi được mình, sống nhờ chu cấp của cha mẹ. Theo anh, ta "được phép" ở giai đoạn này tới 18 tuổi — tuổi chính thức được đi làm (theo luật thì 15 tuổi đã được làm việc, anh nói vui là 18). Ở những miền quê nghèo có em mới 9–10 tuổi đã đi làm thuê giúp gia đình, rất tội nghiệp — anh không kêu gọi các bạn chín, mười tuổi đi làm, giai đoạn đó nếu được thì nên tập trung học; ý anh là riêng chuyện được "ăn bám" suốt 18 năm đầu đời đã là may mắn rất lớn so với người khác. Từ 18 tuổi phải tự đứng trên đôi chân mình; học đại học thì cùng lắm kéo thêm 4 năm, nhưng tốt nhất vẫn vừa học vừa làm để tự lo cho mình; tệ lắm thì bớt "ăn bám" — cần 100% thì thử tự trang trải 50%, xin gia đình 50%.

Đi làm giai đoạn này ngoài có tiền còn có một lợi ích vô hình: biết quý trọng đồng tiền. Anh kể về một nhân viên ở Úc, tạm gọi là Silent: khi được tuyển, cậu mới 23 tuổi, vừa xong đại học; có ứng viên chuyên môn tốt hơn nhiều, nhưng anh chọn cậu vì tính cách rất hay — vài năm sau, mới 26 tuổi, cậu đã quản lý một đội gần 20 người, và anh tin cậu còn đi xa hơn. Cậu theo đuổi tự do tài chính từ rất sớm. Cậu kể hồi 15 tuổi đi làm ở một quán fast food, lương 15 AUD/giờ — rất thấp ở Úc — nhưng nhờ vậy mới thấy giá trị đồng tiền: một ly cà phê ngoài quán tương đương một giờ làm việc của mình, nên cậu thôi mua cà phê bên ngoài, tự pha ở nhà uống. Nhiều thứ khi "ăn bám" ta không để ý; đi làm rồi mới thấy kiếm tiền khó, mới bắt đầu có những nhận thức đầu tiên về tiền bạc — nền tảng cho hành trình tài chính sau này. Lương ít lương nhiều gì cũng được, miễn đi làm; sau này nhìn lại sẽ tự hào vì đã tự đứng trên đôi chân mình sớm nhất có thể. Tóm lại: "ăn bám" tới 18 tuổi, lý tưởng là tự nuôi mình từ đó; cùng lắm thêm 4 năm, mà trong 4 năm đó cũng nên đi làm kiếm phần nào; tới 22 tuổi nhất quyết phải sang giai đoạn tiếp theo.

Cột mốc 3 — Tự nuôi được bản thân

Giống mốc biết bơi: trước đây không ai đỡ, không phao thì chìm; qua mốc này thì không có gì cũng vẫn nổi — sống được mà không cần trợ giúp. Nói hơi xui: lỡ mai gia đình mất sạch, không còn ai chu cấp, mình vẫn tồn tại được, khéo còn lo được cho người khác. Nhưng giai đoạn này tiềm ẩn rủi ro, không cẩn thận dễ bị đẩy lùi không chỉ về mốc 2 mà về cả mốc 1 — nợ nần. Khi "ăn bám", cần gì thì xin gia đình, hiếm khi đi vay; khi đã tự làm ra tiền thì quen chi tiêu, không có kế hoạch quản lý, lỡ sa đà vào những thứ không tốt, cộng tâm lý "mình đi làm rồi, trả được" — rất dễ rơi vào nợ. (Có khái niệm nợ tốt, sẽ nói sau; trường hợp này gần như 100% là nợ xấu.)

Cái giá của nợ xấu. Nợ rồi thì chất lượng sống giảm rất nhiều. Lý tưởng nhất là nợ bạn bè, người thân không lãi — kể cả vậy vẫn sống với áp lực trả nợ; mà đa số đã nợ thì đang ở cảnh làm đồng nào xài đồng đó, thậm chí không đủ mới phải vay, lấy đâu ra dư để trả. Chỉ còn lựa chọn "rất hấp dẫn": hứa hẹn ngày này qua ngày khác — và mất thứ quý hơn nhiều là uy tín; hồi trẻ ít để ý, càng lớn càng thấy mất uy tín là một mất mát rất lớn. Thường lại nợ nhiều chỗ, tới lúc đành trốn nợ — mất luôn tư cách. Chưa kể mất đi những người thật sự tốt với mình — chẳng ai dại cho mượn không lãi kiểu đó trừ người thật sự lo cho mình, mà người như vậy không nhiều trong đời.

Nợ có lãi thì "đẹp nhất" là nợ ngân hàng — vay cá nhân (personal loan), vay mua xe (car loan, ở Việt Nam ít hơn), phổ biến nhất là nợ thẻ tín dụng. Ngân hàng rất giàu, một nguồn thu chính là tiền lãi của bạn — vay ngân hàng là "nai lưng ra làm giàu cho ngân hàng". Anh kiểm tra thì lãi thẻ tín dụng ở Việt Nam khoảng 2–4%/tháng — nghe ít nhưng rất lớn:

Tức lãi thẻ gấp khoảng 6 lần, có lúc gần 10 lần lãi tiết kiệm, và cao hơn rất nhiều so với các kênh đầu tư khác. Đó mới là nợ ngân hàng — dạng tử tế nhất vì hoạt động đúng luật, đúng cam kết; còn vay nóng, vay nặng lãi, nợ "giang hồ" thì không cần phân tích nó kinh khủng tới mức nào — tính lãi theo ngày, và họ rất giỏi gây áp lực khiến cuộc sống luôn cực kỳ căng thẳng. Anh xin lỗi ai đang trong hoàn cảnh đó; anh phân tích kỹ không phải để nói tiêu cực, mà để thấy tác hại của nợ xấu và có quyết tâm thoát ra (phương pháp ở tập sau).

Cái bẫy "tháng nào xài tháng đó". Giai đoạn đi làm lãnh lương, tự nuôi được mình là giai đoạn của đại đa số người trẻ — và nhiều người dừng ở đây suốt đời, không chỉ ở Việt Nam mà cả phương Tây, đặc biệt ở Mỹ. Cách sống này rất không an toàn: lỡ có bất trắc, một khoản bất ngờ cần chi, tệ hơn là mất nguồn thu nhập — mất việc — thì mọi thứ rất nghiêm trọng. Đó là lý do người Mỹ rất sợ mất việc, có người làm cả đời một công việc không thích mà không dám đổi — áp lực của cuộc sống "sống dựa vào từng kỳ lương" (paycheck to paycheck). Ở Việt Nam có thể dễ thở hơn chút vì dễ tìm việc hơn, bị cho nghỉ chỗ này thì xin chỗ khác, nhưng sống theo từng tháng lương vẫn rất hạn chế, khó nhúc nhích làm điều gì khác. Vì vậy anh xếp cả ba mốc — nợ nần, "ăn bám", tự nuôi được mình — vào giai đoạn căng thẳng và bất an. Thống kê cho thấy rất nhiều người kẹt ở mốc 3 cả đời: làm bao nhiêu xài bấy nhiêu, thậm chí làm bao nhiêu trả nợ hết một nửa, nửa còn lại xài hết. Tới mốc 3 thì phải có ngay kế hoạch cho bước tiếp theo, nhanh chóng bước sang giai đoạn mới — theo dõi và kiến tạo — với cách theo dõi chi tiêu hiệu quả và thoát nợ nhanh nhất ở các tập sau.