Những lối mòn cuộc sống

Những năm tháng mặc định của mọi người 0:51

Anh Hiếu mở đầu bằng một biểu đồ 80 cột — 80 năm cuộc đời mà đa số chúng ta nghĩ tới (tuổi thọ trung bình của người Việt khoảng 75,3). Từ sau 70 tuổi, sức khỏe đi xuống, và nói thẳng là ta đang chờ ngày chia tay mọi thứ; giàu hay nghèo, tỷ phú hay nhân viên thì lúc đó cuộc sống cũng gần giống nhau. Có những câu chuyện khởi nghiệp ở tuổi 60–70, có câu "không bao giờ là quá muộn", nhưng đó là trường hợp đặc biệt; với đa số, cánh cửa cuộc đời đang khép dần, mỗi ngày sau mốc 70 như một món quà cộng thêm. Đầu ngược lại là những năm đầu đời: đa số chỉ làm một việc là đi học, với mục tiêu hoàn thành thật tốt việc đó — trừ trường hợp đặc biệt khó khăn hay giàu có, ai cũng giống ai. Loại hai giai đoạn gần như không có lựa chọn đó ra, còn lại khoảng giữa.

52 năm thực sự làm chủ 3:02

Nếu không bệnh tật hay tai nạn bất ngờ, ta có khoảng 52 năm (18–70 tuổi) để sống cuộc đời của mình. Vậy mọi người thường sống 52 năm đó thế nào?

Con đường sự nghiệp. 18 tuổi học xong cấp ba, mặc định tiếp theo là đại học, và đối mặt một trong những quyết định quan trọng nhất đời: chọn ngành — ảnh hưởng cả tương lai lâu dài. Nhưng quá trẻ thì chưa đủ nhận thức và trải nghiệm để biết mình thích lĩnh vực nào; có người đi nửa đời vẫn chưa biết mình thật sự muốn gì, nên khó đòi hỏi tuổi 18 xác định được đam mê. (Ở nước ngoài, nhiều em học xong cấp ba không vào đại học ngay mà có vài năm gap year.) Nên đa số chọn ngành theo học lực (trường nào có khả năng đậu), theo ngành "hot" hứa hẹn thu nhập, theo cha mẹ (thường hướng tới quản trị kinh doanh, kỹ sư, bác sĩ), thậm chí theo bạn bè — dựa trên tác động bên ngoài hơn là hiểu mình muốn gì.

Anh kể một em nhân viên ở công ty công nghệ hay tâm sự xin lời khuyên: trò chuyện một thời gian thì thấy rõ em không thích lập trình, chỉ thích nấu ăn — nhưng vì gia đình, bạn bè và chính suy nghĩ "IT có tương lai hơn đầu bếp" mà em học IT. Ra trường em cũng nộp đơn làm lập trình như bạn bè, nhưng vì không thích nên không hứng thú đào sâu, năng lực cũng không có gì đặc biệt. Rồi em quyết tâm đổi hướng, giờ làm ở một nhà hàng khá lớn; mỗi lần anh về Việt Nam ghé thăm, em đều khoe đang rất vui với công việc. Anh dặn em đừng tiếc 4–5 năm đại học: cuộc sống là chuỗi ngày thử nghiệm và sửa sai, hiếm ai đúng ngay từ đầu; 4–5 năm đó là thử nghiệm để biết IT không dành cho mình, và kiến thức IT thời nay luôn bổ ích, "không bổ đầu này thì bổ đầu kia".

Nhưng em là trường hợp đặc biệt vì dám làm lại sớm. Đa số đi theo quán tính: cầm bằng kỹ sư IT rồi chẳng lẽ đi xin làm phụ bếp? Càng làm càng có kinh nghiệm, càng quen việc, thu nhập càng tăng, cộng nỗi lo cơm áo gạo tiền — dựng nên hàng rào tâm lý "thôi mình cũng có việc ổn định bao người mơ ước, đừng đứng núi này trông núi nọ". Dần dần quên mất cảm giác sống hết mình cho công việc mình đam mê — trong khi chỉ ở trạng thái đó mới tạo ra thành tựu đặc biệt, còn không thì mãi làng nhàng ở mức trung bình. Trừ một nhóm rất nhỏ dám vứt bỏ tất cả để làm lại, đa số cắn răng làm tiếp; càng lớn tuổi càng khó bắt đầu lại — rồi tích tắc nhìn lại, đã dành trọn đời cho một việc "không hẳn ghét nhưng cũng không hẳn thích".

Con đường tình cảm và gia đình. Từ đại học hoặc sau đó một chút, quen và yêu ai đó, vài lần như vậy rồi có mối tình gắn bó lâu hơn. Quen vài năm thì bắt đầu chịu áp lực gia đình — nhẹ là gợi ý, nặng là hối thúc — nhất là các bạn nữ, tới mức ngại họp mặt dịp lễ Tết vì hết người này tới người khác hỏi chuyện chồng con, như thể tới tuổi đó hiển nhiên phải có gia đình. Kể cả không ai thúc ép, bản thân cũng nghĩ mặc định "quen lâu rồi thì bước tiếp là cưới". Cưới vài năm, mặc định có con — nhanh hơn nếu hai bên gia đình tác động. Có con thì nuôi con; con lớn chút thì "sẵn một đứa thì làm thêm đứa cho có anh có em". Con đi học thì vào vòng quay chọn trường, học thêm học bớt để có kết quả mà tự hào với xung quanh — trong lúc vẫn làm công việc "không hẳn ghét không hẳn thích", mà giờ áp lực lo tài chính gia đình càng khiến khó đổi. Nhìn lại cuộc đời mình không có gì đặc biệt, lại quyết tâm làm cho con thật đặc biệt, đặt áp lực lên vai nó, đẩy nó vào trường danh giá mà quên hỏi nó thích gì; rồi nó vào đại học, có người yêu, ta hối nó cưới, cưới xong hối nó có con — vừa vặn ta nghỉ hưu, chuyển sang giữ cháu; giữ cháu một thời gian thì bước qua mốc 70, coi như "hoàn tất" một cuộc đời.

Từ lặp lại nhiều nhất trong câu chuyện phổ biến này là "mặc định", "hiển nhiên" — cuộc đời diễn ra theo một công thức lập trình sẵn. Anh nói rõ: không hề cho con đường này là xấu; nó thậm chí rất đẹp — hạnh phúc gia đình là hạnh phúc tuyệt vời với nhiều người, xây gia đình và nuôi dạy con mang lại sự mãn nguyện cho họ. Nếu đó là con đường mình thật sự muốn và chủ động chọn thì tuyệt vời. Cũng công thức ấy có thể là một câu chuyện khác hẳn: sau cấp ba biết rõ mình đam mê IT, học đúng ngành, mỗi ngày làm việc mình yêu; quen một người, tới lúc thấy hạnh phúc cần lên tầng mới, cả hai khao khát xây gia đình — không theo quán tính, không vì áp lực — dồn tâm huyết sinh con, nuôi dạy con nên người và tận hưởng điều đó. Câu hỏi là: bao nhiêu phần trăm người như vậy, và bao nhiêu phần trăm đang đi con đường này vì quán tính? Công thức đó không phải duy nhất cho mọi người: có người tìm niềm vui trong gia đình, có người trong công việc, nghiên cứu, âm nhạc hay kinh doanh; về tình cảm có khi chỉ cần một người bạn đời hay đơn giản là người yêu. Đặt họ vào kịch bản chung thì chỉ tạo thêm gia đình không hạnh phúc — bản thân họ, vợ hoặc chồng họ, và con cái lớn lên cũng không hạnh phúc. Cái đẹp của cuộc sống là có vô số nguyên liệu để mỗi người gia giảm thành công thức riêng.

Công viên cuộc đời 16:29

Hình dung cuộc đời là một cuộc dạo chơi trong công viên — không phải một ngày mà 52 năm — với đủ trò chơi: kinh doanh, nghiên cứu, thể thao, tình yêu, gia đình... Nhưng vừa qua cửa đã bị bắt buộc chơi ba trò: ngủ (8 tiếng, khoảng 30% thời gian), ăn (ba bữa, khoảng 2 tiếng, khoảng 10%), đi lại và vệ sinh cá nhân (khoảng 1 tiếng, khoảng 5%). Chưa chơi gì đã mất khoảng 45%; phần còn lại mới là thời gian tự do thiết kế. Mỗi trò chơi có nhiều mức:

• Kiếm tiền: mức tối thiểu khoảng 8 tiếng mỗi ngày đi làm — trừ cuối tuần, lễ Tết thì khoảng 20%; nhiều hơn là 30%; nhóm workaholic trên 12 tiếng mỗi ngày là 50%.
• Gia đình: độc thân 0% — thêm thời gian cho việc khác nhưng không có niềm vui từ khía cạnh này (cuộc sống xét cho cùng là chuỗi đánh đổi); có người yêu khoảng 20% (mức tối thiểu — "dành cho người yêu chỉ 20% thì cũng hơi nguy hiểm"); sống chung với một người bạn đời khoảng 30%; "all-in" có cả con cái thì có thể chiếm hết thời gian còn lại — anh tạm lấy 50%.

Theo cách sống phổ biến: ba trò bắt buộc, rồi all-in vào gia đình — đã 85%; cộng mức tối thiểu của kiếm tiền (20%) là thiếu 5%, phải cắt bớt ăn uống, đi lại. Đó là lý do người đi theo công thức này hay căng thẳng, thiếu thời gian chăm sóc bản thân, và hay nghe câu "có gia đình rồi thì thú vui, đam mê thành chuyện xa xỉ". Các con số chỉ là ví dụ, không chính xác 100%, mọi thứ không trắng đen như vậy — có gia đình không có nghĩa là không làm được gì khác — nhưng anh nghĩ nó không quá xa thực tế.

Hai ý tôi muốn chia sẻ 21:22

1. Mọi thứ đều là đánh đổi. All-in vào điều gì thì phải đánh đổi phần nào ở những điều còn lại.
2. Còn rất nhiều nguyên liệu khác để chọn và thiết kế cuộc đời; năm lá bài kia không phải năm lá duy nhất bắt buộc phải chọn. Không chủ động làm việc đó thì xã hội sẽ tự áp một công thức chung lên đời ta, và đó là lúc ta không còn làm chủ cuộc đời mình.

Ta hoàn toàn có thể sống một cuộc đời không giống ai — kỳ quái tới đâu cũng được — miễn mang lại hạnh phúc cho mình và không làm hại người khác. Đừng quan tâm định kiến, đừng sống theo quán tính; thời gian trên đời không nhiều, hãy thiết kế sao cho cuối ngày bước ra khỏi công viên có thể mỉm cười vì đã có một ngày tuyệt vời. Hồi nhỏ, ba anh thường dặn: hãy sống sao cho tới khi nằm trên giường những ngày cuối đời vẫn có thể mỉm cười. Anh lưỡng lự lâu trước khi làm tập này vì sợ tạo điều tiêu cực cho những người đang đi con đường phổ biến, nhưng tin điều tích cực sẽ nhiều hơn.