Sống để trải nghiệm

Sống để trải nghiệm 0:41

Tập trước nói trải nghiệm là nền tảng để tìm ra đam mê, rồi phác thảo bức tranh cuộc đời — một chiếc la bàn. Nhưng cuộc sống bày ra rất nhiều thứ để trải nghiệm, và biết chọn cái nào, bỏ cái nào là một kỹ năng quan trọng. Đụng gì cũng thử thì nguy hiểm — có những trải nghiệm phải tránh thật xa, như ma túy, dù chỉ một lần. Kể cả trải nghiệm có ích cũng phải chọn lọc, vì muốn thấy điều thú vị thì phải trải nghiệm đủ sâu, mà thời gian và công sức đều có hạn. Thiếu kỹ năng này thì dễ phí thời gian vào trải nghiệm không đáng, hoặc tệ hơn, đặt mình vào tình huống nguy hiểm.

Lo sợ những rủi ro 2:50

Rủi ro là rào cản lớn nhất khiến nhiều người ngại trải nghiệm. Ta lớn lên trong sự bao bọc, nhất là ở xã hội Á Đông: không cho con chơi đất cát, không dám cho đi xe đạp vì sợ té, không cho ra ngoài nhiều vì sợ nguy hiểm. Lớn lên thì nghe suốt về rủi ro: muốn việc ổn định thì con đường chắc nhất là bằng đại học — không sai, nhưng như các tập trước phân tích, thật ra đó lại là con đường rất rủi ro; vào đại học thì cứ lo học, chi phí để cha mẹ lo — mà không ai dạy đứng trên đôi chân mình mới là cách phát triển tốt nhất (lý do nhiều bạn học giỏi nhưng ra đời thiếu nhạy bén, còn có bạn học bình thường mà ra đời lại nhanh nhạy, thành công hơn); 90% doanh nghiệp sẽ thất bại — không sai, có khi còn cao hơn — nhưng không ai dạy giá trị lớn nhất nằm ở hành trình gây dựng chứ không ở thành bại tài chính, cũng không dạy cách quản lý rủi ro khi kinh doanh.

Dần dần ta tự vẽ những đường ranh giới vô hình: học xong cấp ba phải vào đại học, 30 tuổi phải lấy vợ lấy chồng — những lối mòn — rồi tự đứng yên trong đó, quên hỏi tại sao: sao muốn học chuyên môn phải vào đại học? Sao đại học là con đường duy nhất tới việc ổn định? Sao việc ổn định lại là mục tiêu của cuộc đời? Tất cả từ nỗi sợ rủi ro, sợ bước ra khỏi lối mòn sẽ gặp "cọp beo hổ báo". Có câu rất hay: rủi ro lớn nhất là không dám chấp nhận rủi ro nào — khi đó ta phó mặc cho lối mòn dẫn đi đâu thì đi, bất kể có phải hướng mình muốn không. Điều đầu tiên cần gỡ là ý nghĩ có "vùng an toàn" để trú ngụ: ở trong nhà tưởng an toàn nhất, đọc báo vẫn thấy xe tải mất thắng lao vào nhà. Việc gì cũng có rủi ro; quan trọng là xác định mức độ của nó để chuẩn bị hợp lý. Mở khóa được suy nghĩ này đã giải phóng rất nhiều.

Phân biệt mạo hiểm và liều lĩnh 6:36

Điều quan trọng nhất là phân biệt mạo hiểm và liều lĩnh. Mạo hiểm luôn được khuyến khích — có mạo hiểm mới có trải nghiệm thú vị, mới tới mục tiêu cao hơn; mục tiêu không làm bạn sợ thì có khi chưa đủ lớn. Liều lĩnh thì phải tránh tối đa. Nhưng ranh giới rất mong manh, nhất là khi thử điều mới, hướng tới mục tiêu lớn, ta hay đi sát mép lằn ranh đó.

Rủi ro là điều nguy hiểm có thể xảy ra khi làm một việc — không biết có xảy ra không, hay khi nào xảy ra, như chạy xe trên đường. Kinh doanh có hẳn mảng quản trị rủi ro (risk management); anh áp dụng nó vào đời sống: với mỗi hành động, phân tích những rủi ro tiềm ẩn, rồi dự trù giải pháp cho từng cái.

Ví dụ cắm trại một mình trong rừng. Anh hay đi camping một mình, có chuyến chèo kayak nhiều ngày trong rừng sâu không sóng điện thoại — nghe khá nguy hiểm, nhưng với anh không phải liều lĩnh vì đã chuẩn bị kỹ:

• Kỹ năng: học các khóa sinh tồn bài bản với người chuyên nghiệp — định hướng trong rừng, dựng lều trú (shelter), tìm nguồn nước...
• Dự trù tình huống xấu nhất cho từng chuyến, theo địa hình: lạc rừng — nhờ nghiên cứu địa hình trước, kỹ năng đọc bản đồ, định hướng mà xác suất tìm đường ra cao hơn; kẹt lâu hơn — điều sống còn đầu tiên là tạo ra lửa (sưởi ấm, tránh thú dữ, nấu nước, nấu ăn), kèm phương án tạo lửa dự phòng khi trời mưa, ẩm ướt; nước — dụng cụ lọc nước, thêm viên khử trùng chuyên dụng, và một túi nylon lớn để lấy nước từ lá cây khi không tìm ra nguồn nước.
• Chấn thương không đi tiếp được: luôn mang thiết bị liên lạc vệ tinh để gửi tọa độ về trung tâm cứu hộ; dự phòng cả trường hợp mất thiết bị dọc đường — trước mỗi chuyến báo cho vài người bạn ngày vào rừng, ngày ra, khu vực sẽ đi, để quá hạn không thấy về thì họ báo cứu hộ.

Mỗi loại rủi ro có nhiều lớp giải pháp dự phòng cho nhau; đa số chuyến đi sẽ không bao giờ phải dùng tới, nhưng lỡ xảy ra thì đã sẵn sàng. Nhờ quản trị rủi ro, anh cho phép mình có những trải nghiệm đặc biệt hơn bình thường — ngoài cắm trại còn leo núi, dù lượn và nhiều hoạt động khác — mà vẫn an toàn tối đa. Đó là mạo hiểm. Còn liều lĩnh là lao vào một hành động mà hoàn toàn không cân nhắc khía cạnh rủi ro — cũng đi rừng như vậy mà không có kỹ năng sinh tồn, không thiết bị cứu hộ, cứ xách ba lô lao vào rừng.

Ví dụ lái xe. Anh rất thích lái xe, có bằng lái ở cả Malaysia và Úc, từng học lái xe rally ở Úc, xe trước đây là xe thể thao và rất thích tốc độ cao. Nhưng ngoài đường anh tự hào là người lái rất cẩn thận, luôn đúng tốc độ, đúng luật. Muốn trải nghiệm tốc độ và kỹ năng thì anh cùng nhóm bạn vào trường đua: ở Sydney có những trường đua cho mang xe riêng vào tranh tài, đường đua đúng tiêu chuẩn, bắt buộc đội mũ bảo hiểm chuyên dụng, luôn có đội cứu hộ, cứu thương túc trực — nên anh có thể chạy tới tốc độ tối đa của chiếc xe. Đó là mạo hiểm. Còn lạng lách ngoài đường thì vừa chậm hơn nhiều, chẳng đòi kỹ thuật gì cao siêu, mà cái giá lại cực đắt — gây nguy hiểm cho cả người xung quanh, và lỡ có chuyện thì trả bằng thứ quý giá nhất: mạng sống. Nó chẳng chứng minh được gì ngoài việc mình cạn nghĩ, thiếu trách nhiệm.

Cả hai đều đối mặt với nguy hiểm; khác nhau ở cách đối mặt: mạo hiểm là có tính toán, có chuẩn bị — vẫn có rủi ro, nhưng nhờ chuẩn bị mà vượt qua được, đổi lại những trải nghiệm đáng nhớ; liều lĩnh là cắm đầu chạy vào nguy hiểm mà không chuẩn bị gì, chỉ tạo ra trải nghiệm xấu và nguy hiểm không cần thiết, đôi khi cái giá rất lớn.

Hai điều nên giữ 16:57

Liều lĩnh hay xảy ra khi còn trẻ — làm điều nguy hiểm không suy nghĩ, chỉ vì bị khích bác, để chứng minh mình không hèn nhát. Nếu chỉ nhớ một đoạn của tập này, hãy nhớ: thứ nhất, đâm đầu vào nguy hiểm không phải dũng cảm, mà là ngu ngốc. Thứ hai, mạng sống là thứ quý giá nhất trên đời. Ai khích bạn sợ chết thì cứ mỉm cười, tự hào mình biết trân trọng điều quý giá nhất, lùi lại và nhường sự "dũng cảm" đó cho người khác.

Cân nhắc những lợi ích 17:35

Loại liều lĩnh rồi, chỉ còn những hành động mạo hiểm, thì cân đo rủi ro với lợi ích, xem có đáng công sức và thời gian bỏ ra không — giúp chọn chính xác khi có nhiều lựa chọn cùng lúc. Ví dụ cùng lúc có cơ hội thăng tiến từ chuyên môn lên quản lý (nhiều trải nghiệm, kỹ năng mới) và học bổng du học: làm thì rủi ro bao nhiêu, nhận được gì; không làm thì có thể bỏ lỡ gì. Quy trình ba bước mỗi khi chọn một trải nghiệm:

1. Có phải liều lĩnh không — một hành động bộc phát thiếu suy nghĩ? Nếu có, mạnh dạn bỏ qua; cuộc sống còn nhiều thứ khác để trải nghiệm.
2. Có xứng đáng với công sức và thời gian bỏ ra không?
3. Phân tích tình huống xấu nhất và chuẩn bị cho từng tình huống, tốt nhất có nhiều giải pháp dự phòng lẫn nhau.

Ban đầu là bài tập khô khan, dần thành thói quen tự nhiên, và cho phép trải nghiệm những điều rủi ro hơn — không chỉ leo núi, cắm trại, mà quan trọng hơn là những ngã rẽ lớn của cuộc đời, đẩy ta ra khỏi vùng an toàn. Có người nghĩ cân đo đong đếm nhiều vậy thì còn gì bất ngờ, thú vị; anh đảm bảo chính nhờ phương pháp chọn lọc này mà anh trải nghiệm được nhiều hơn rất nhiều.

Những trải nghiệm thực tế của tôi 20:08

Hai chữ "trải nghiệm" dẫn dắt nhiều quyết định lớn của anh:

• Rời Việt Nam: cuộc sống khá tươm tất — nhà cửa, xe cộ đầy đủ, một công ty với những cộng sự anh rất yêu quý, những partner tới nay vẫn rất quý trọng — anh để lại tất cả để sang Úc làm lại gần như từ đầu; kết quả là vô số điều mới lạ, những chân trời rất rộng.
• Rời ngân hàng làm consultant: đang ở vị trí tốt tại một ngân hàng lớn nhất nước Úc, con đường thăng tiến rõ ràng, anh chuyển sang làm consultant — công việc chưa từng làm, vô số rủi ro — và có những năm tháng làm việc trong các dự án quan trọng ở những công ty rất lớn.
• Chuyển từ Sydney xuống Melbourne: đang ổn định thì quyết định dễ dàng, để danh sách có thêm một thành phố từng sống và làm việc chứ không chỉ là khách du lịch.

Trải nghiệm nào cũng kèm rủi ro, có lúc khó khăn, thậm chí nguy hiểm, nhưng nhìn lại anh chưa bao giờ hối hận — chúng là vốn sống quý giá đưa anh tới phiên bản hôm nay. Rẽ vào ngã rẽ mới thì ai cũng lo lắng, băn khoăn, anh tới giờ vẫn vậy; nhưng có phương pháp phân tích và quản lý rủi ro, để hai chữ trải nghiệm dẫn đường, thì sẽ có động lực rẽ vào những con đường thú vị hơn — để sau này nhìn lại không phải hối tiếc.