Global Citizen - Công dân toàn cầu

Giới thiệu 0:41

Mấy tập gần đây anh Hiếu nói nhiều về tự do như nền tảng của hạnh phúc. Trong định nghĩa tự do của anh (tập "Tiền có mua được hạnh phúc không?") có một mảnh ghép quan trọng: được tự do đi tới bất kỳ đâu và sống ở bất kỳ nước nào mình muốn. Nhiều bạn hỏi thêm, nên tập này giải thích vì sao. Anh báo trước vài ý có thể nghe không quen, mong mọi người đón nhận với tinh thần cởi mở.

Đam mê nhiếp ảnh và đàn sếu đầu đỏ 1:41

Anh có một đam mê theo đuổi hai mươi mấy, ba chục năm: nhiếp ảnh. Khoảng 2006–2007, lần đầu theo mấy anh trong hội nhiếp ảnh về Đồng Tháp chụp sếu đầu đỏ. Tìm hiểu trước, anh biết chúng tới từ những nơi rất xa ở Bắc bán cầu, mùa đông di cư về phương Nam tránh rét, hết đông (khoảng tháng 5–6 năm sau) thì bay về chỗ cũ. Về nhà, anh nảy ra một ý "hơi viễn vông": ước gì mình được như đàn sếu, tới sống ở bất kỳ nơi nào mình muốn.

Công dân toàn cầu 2:37

Ý nghĩ đó không thoáng qua mà ở lại mãi, rồi anh tìm hiểu sâu hơn và nhận ra: sinh ra, dù muốn hay không, ta bị dán lên mình những cái nhãn — người châu Á, người Việt Nam — rồi dần bị đóng khung vào những suy nghĩ, lối sống, cách hành xử đã định sẵn; người sinh ra ở nước khác, châu lục khác cũng vậy. Ta lớn lên cùng chúng, mặc nhiên coi là chân lý, ít ai hỏi "tại sao". Khoảnh khắc anh tự hỏi "tại sao phải như vậy" giống một hồi chuông báo thức: mình không nhất thiết phải sống thế, mình có thể tự thiết kế cuộc sống theo cách mình muốn, không phải đi theo lối mòn hay bộ quy tắc ai đó đặt sẵn.

Trong hàng loạt câu hỏi tại sao có câu: muốn tới một nơi khác trên thế giới sao phải xin đủ loại giấy tờ, sao để sự đi lại bị giới hạn bởi cuốn sổ gọi là hộ chiếu, bởi những đường biên giới do một nhóm người vẽ ra từ xa xưa — ban đầu để tách người giống mình khỏi người không giống mình, rồi thay vì học hỏi sự khác biệt lại bơm vào đầu nhau rằng người khác biệt là kẻ thù, dẫn tới chiến tranh; qua hàng ngàn năm, đời này qua đời khác bị cuốn vào mâu thuẫn, chia rẽ ngày càng sâu, biên giới được vẽ rồi vẽ lại theo kết quả của những cuộc chiến vô nghĩa. Xét về sinh học, theo anh, bộ gen người và khỉ chỉ khác nhau rất ít, giữa các sắc tộc còn ít hơn nhiều; vậy mà chỉ trong vài ngàn năm ta tự chia rẽ khủng khiếp theo màu da, châu lục, đất nước, dân tộc — chia rẽ không từ sinh học mà từ mindset.

Chia rẽ có mặt lợi nhưng rất ít, còn mặt hại thì vô số:

• So sánh → phân biệt → thù hằn: quy mô nhỏ là ghét nhau, lớn hơn là đánh nhau, khủng khiếp nhất là chiến tranh. Anh trích ý của đại tướng Norman Schwarzkopf, vị tướng anh rất ngưỡng mộ: chiến tranh là thứ rất tai hại, vì đó là cách hai nhóm người nghĩ khác nhau giải quyết sự khác biệt bằng cách giết nhau càng nhiều càng tốt.
• Tự giới hạn mình: chỉ quanh quẩn với người giống mình, không mở đầu óc đón cái mới, cái trái với điều quen thuộc — trong khi đó là cách phát triển nhanh nhất. Vì vậy từ những năm đầu sang Úc, anh quyết định không sống ở khu người Việt, dù rất thích — mỗi lần ghé là vui như về nhà. Nhờ vậy anh được tiếp xúc, làm việc, kết bạn với nhiều sắc dân, học được nhiều điều mới từ các nền văn hóa khác. Anh mang theo câu "hòa nhập mà không hòa tan": lắng nghe, học điều hay của họ, và chia sẻ điều hay của Việt Nam. Ngược lại, có những bạn sang Úc rồi vẫn sống trong cộng đồng người Việt, cuộc sống chẳng khác ở Việt Nam, bỏ lỡ cơ hội lớn; người chỉ biết mỗi nước mình thì dễ nghĩ mình là nhất — mầm mống của cực đoan, ở dân tộc nào cũng vậy, và cực đoan chưa bao giờ là điều tốt.

Như ví dụ "công viên cuộc đời": bước vào một công viên rộng lớn, thay vì khám phá hết thì vừa vào đã dán nhãn cho mình, chỉ quanh quẩn một khu, tẩy chay mọi trò khác — cuối ngày ra về chỉ biết mỗi góc đó. Thế giới rất rộng mà thời gian ghé thăm không nhiều, sao vừa bước vào cửa đã tự dán nhãn rồi để nó giới hạn mình?

Biên giới sẽ còn đó rất lâu, nhưng anh tin một lúc nào đó nó sẽ biến mất: châu Âu đánh nhau loạn xạ mấy ngàn năm, giờ khái niệm biên giới ở đó đã rất mờ; khi nhân loại phát triển tới một tầm nhất định, biên giới mới có lẽ là giữa các hành tinh. Đời mình chắc không thấy được, nên thay vì ngồi đợi hay đổ thừa, hãy chủ động thay đổi — bắt đầu từ mindset; có mindset rồi sẽ tìm ra giải pháp cho các rào cản khác. Với anh:

• Hộ chiếu: chọn có thêm quốc tịch; sắp nhận quốc tịch thứ ba — với ba quốc tịch đã chọn, về cơ bản anh có thể tới bất kỳ đâu mà không phải xin phép ai.
• Chuyên môn, kinh nghiệm, uy tín: để khi cần vẫn có công ty, tổ chức sẵn sàng bảo lãnh giấy tờ.
• Tự do tài chính: đủ thu nhập để ở đâu cũng sống được.

Giờ ai hỏi nước nào là nhà, anh trả lời: cả thế giới. Có những ngôi nhà anh dành nhiều tình cảm hơn, như Việt Nam hay Úc, nên ghé thường xuyên hơn, nhưng nhà không còn là một nơi cố định. Bức tranh tự do của anh giống đàn sếu: vài "chiếc tổ" ở những nơi mình thích — mùa xuân về Úc vì thời tiết rất đẹp; Úc vào hè thì về Việt Nam đón Tết, hưởng không khí se lạnh ở Sài Gòn; Việt Nam vào hè thì sang Mỹ; mùa thu sang châu Âu. Mục tiêu là một ngày ra sân bay đi các nước mà không cần hành lý, cùng lắm một cặp tablet; tới nơi đón xe về tổ là như về nhà. Bức tranh chưa xong, anh vẫn đang xây — nên chẳng có gì để khoe; anh kể để truyền cảm hứng theo đuổi một cuộc sống tự do.

Bước ra thế giới không có nghĩa là quay lưng với nơi mình sinh ra. Anh dành rất nhiều tình cảm cho Việt Nam, nhất là Sài Gòn, và tự nhận là người "khá nặng tình". Hãy yêu quý nơi mình sinh ra, trân trọng nơi mình lớn lên, nhưng đừng để nó giới hạn mình. Ta may mắn sinh ra trong thế giới hiện đại, bước chân có thể đi khắp nơi, tầm mắt nhìn xa hơn; anh tin nếu được chọn, quê hương cũng sẽ chọn tự hào khi thấy những người con bay cao bay xa, thay vì giữ khư khư chúng quanh quẩn sau lũy tre làng từ lúc sinh ra tới lúc chết đi.

Chúng ta chỉ là một hạt bụi trong không trung 18:23

Kết bài là bức ảnh tàu Voyager 1 chụp tháng 2/1990 trước khi rời khỏi Hệ Mặt Trời, khi các kỹ sư NASA quay camera về phía Trái Đất từ khoảng cách khoảng 6 tỷ km: trong ảnh, Trái Đất chỉ là một chấm xanh nhạt nhỏ hơn một điểm ảnh. Năm 1994, trong cuốn Pale Blue Dot, nhà thiên văn học Mỹ Carl Sagan viết một đoạn văn nổi tiếng: tất cả những người ta từng yêu, từng biết, mọi tôn giáo, hệ tư tưởng, mọi anh hùng và kẻ hèn nhát, mọi vị vua và nông dân, mọi thánh nhân và tội nhân trong lịch sử loài người — đều đã sống trên một hạt bụi lơ lửng giữa không trung.

Anh sống tối giản nên bàn làm việc hầu như không trang trí gì; bức ảnh này là thứ duy nhất anh để trên bàn, để nhắc mình rất nhỏ bé, thời gian tồn tại chỉ như một tích tắc — nên phải sống trọn vẹn từng phút giây, đừng để điều gì giới hạn suy nghĩ và hành động, miễn mang lại hạnh phúc cho mình và không làm hại người khác. Anh tặng lại bức ảnh này cho người nghe.