Sự kỳ vọng - thuốc độc của hạnh phúc

Giới thiệu 0:40

Podcast đã nói nhiều về hạnh phúc là gì và con đường dẫn tới hạnh phúc, nhưng còn thiếu một mảnh ghép: điều gì làm ta mất hạnh phúc. Không trả lời được thì như mải mê hứng nước vào một cái xô bị lủng — hứng bao nhiêu cũng chảy ra hết. Với anh Hiếu, tìm câu trả lời là một hành trình dài nhiều buồn vui trong công việc lẫn cuộc sống; nội dung tập này là nền tảng để anh khai triển ở các tập sau.

Ngưỡng kỳ vọng (Expectation Bar) 1:59

Anh bắt đầu từ chuyên môn: một mảng quan trọng trong công việc của anh là thiết kế trải nghiệm người dùng (user experience); anh từng giữ vị trí Principal UX một thời gian dài — người xây nền móng trải nghiệm người dùng để từ đó xây sản phẩm, dịch vụ. Anh dẫn dắt một số nhóm nghiên cứu chuyên sâu về hành vi và trải nghiệm; nghiên cứu anh tâm đắc nhất là "ngưỡng kỳ vọng" (expectation bar) — không chỉ giúp thành công trong nhiều dự án mà anh còn áp dụng vào cuộc sống, vì sau nhiều năm anh nhận ra nó là gốc rễ quyết định ta thấy hạnh phúc hay bất hạnh.

Thay vì định nghĩa khô khan, anh kể một thí nghiệm làm trực tiếp trong một workshop cho lãnh đạo cấp cao. Mời 15 em nhỏ, chia 3 nhóm 5 em, lần lượt vào một phòng họp vách kính — nhóm đang chờ ngoài nhìn được bên trong:

• Nhóm 1: mang ra 5 thùng Lego lớn, cố ý tạo cảm giác mỗi em được một thùng — mắt các em sáng rực. Nhưng mở ra, mỗi thùng có hai hộp nhỏ, và mỗi em chỉ nhận một hộp nhỏ. Hỏi riêng từng em chấm từ 0 (cực kỳ thất vọng) tới 10 (cực kỳ hạnh phúc): đa số 3–4 điểm.
• Nhóm 2: đã nhìn qua kính nên biết trước; nhận 5 hộp Lego nhỏ còn lại — đúng như kỳ vọng: 6–8 điểm.
• Nhóm 3: được báo Lego đã hết, mỗi em chỉ được một thanh sô-cô-la — các em rất thất vọng. Đang bóc sô-cô-la ăn thì được thông báo: vì các em ngoan nên đã cho người đi mua thêm 5 hộp Lego. Hầu hết chấm 9–10 điểm, có em còn vẽ thêm trái tim bên số 10.

Cùng một hộp Lego, chỉ khác ngưỡng kỳ vọng mà trải nghiệm hoàn toàn khác. (Nghiên cứu thật với khách hàng của công ty chuyên sâu hơn nhiều; thí nghiệm này chỉ để minh họa cho nhóm lãnh đạo.) Đó cũng là nền tảng của mindset biết đủ anh nhắc nhiều lần.

Hạnh phúc là gì 9:13

Kỳ vọng là khi ta tự đặt một cột mốc và coi đó là bình thường, mặc định mình sẽ nhận được; đối diện thực tế mới thấy có khoảng lệch — anh gọi là expectation gap:

• Kỳ vọng cao hơn thực tế (khoảng lệch dương) → thất vọng; lệch càng nhiều thất vọng càng lớn. Kỳ vọng con phải là thần đồng, học sinh giỏi thành phố thì khi cháu xếp hạng 5 trong lớp ta thất vọng, quên mất cháu đang trong top 10. Thực tế tốt tới đâu mà kỳ vọng vẫn cao hơn thì vẫn không hạnh phúc.
• Kỳ vọng thấp hơn thực tế (khoảng lệch âm) → tự động thấy hạnh phúc. Vì sao người nông dân "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời" vẫn vui vẻ yêu đời? Vì họ chỉ cần ba bữa đủ ăn; nhận đúng hoặc hơn một chút là vui.

Trong đa số trường hợp, thực tế gần như là hằng số — có thay đổi cũng rất chậm, không thể ngày một ngày hai. Yếu tố còn lại quyết định hạnh phúc là kỳ vọng: kỳ vọng càng cao, thất vọng càng lớn, và thất vọng là nguồn gốc của bất hạnh. Điều này khớp với nhiều đúc kết của người đi trước: nhà tâm lý học Mỹ Barry Schwartz cho rằng bí mật của hạnh phúc là kỳ vọng thấp; câu thường gán cho Shakespeare: kỳ vọng là gốc rễ của mọi đổ vỡ trong tình yêu (expectation is the root of all heartache).

Ba loại kỳ vọng độc hại 10:17

1. Từ quá khứ của chính mình. Ví dụ may mắn sinh ra trong gia đình rất hạnh phúc, cha mẹ yêu thương nhau, không bao giờ lời qua tiếng lại, và coi đó là tiêu chuẩn bình thường của mọi gia đình — không biết tỷ lệ gia đình như vậy rất hiếm. Tới khi có gia đình riêng, bất đồng, cãi vã là điều hiển nhiên — đó mới là thực tế; nhưng vì mặc định cao hơn thực tế, cãi nhau một lần là thấy mối quan hệ tệ hại, có khi quay lưng bỏ đi bất kể ảnh hưởng tới con cái — đánh mất cơ hội có hạnh phúc gia đình chỉ vì ảnh hưởng của quá khứ, thay vì tự tìm hiểu để có bức tranh đúng về thực tế.

2. Từ tiêu chuẩn của môi trường xung quanh. Lấy thực tế của người khác làm tiêu chuẩn cho kỳ vọng của mình; so sánh hơn thì hạnh phúc, so sánh kém thì bất hạnh. Cuối năm được thưởng một tháng lương trong khi cả công ty được ba tháng thì rất thất vọng; cả công ty không ai được, chỉ mình được thì rất vui — cùng một tháng lương, cảm giác hoàn toàn khác. Xã hội hiện nay "dội bom" lối sống vật chất: báo chí tô vẽ người giàu, đẹp, nổi tiếng; mạng xã hội đầy hình ảnh hào nhoáng nhà lầu xe hơi. Nghe riết, ta tưởng đó là mức bình thường, đem làm kỳ vọng rồi so với thực tế của mình, thấy mình thất bại, yếu kém, vô dụng — mất đi hạnh phúc lẽ ra đang có.

3. Từ chính sự tưởng tượng (nguy hiểm nhất). Tưởng tượng không có giới hạn nên khoảng lệch với thực tế rất lớn. Ví dụ vui: một số bạn nữ đọc truyện ngôn tình, xem phim tình cảm Hàn Quốc với nhân vật chính tài giỏi, hào hoa, lịch thiệp, giàu có cùng chuyện tình lãng mạn gay cấn; rồi tô thêm một lớp tưởng tượng của mình, đem so với người yêu trước mặt — tự nhiên thấy người ấy sao bèo bọt, xấu xí, bất tài, dù thực tế cũng chẳng tệ, và lẽ ra đã có một mối quan hệ rất tốt. Các bạn nam cũng vậy, tưởng tượng người yêu phải đẹp như hoa hậu, "công dung ngôn hạnh" đủ cả.

Trong cả ba trường hợp, cách duy nhất để tìm lại hạnh phúc là chỉnh lại kỳ vọng, đưa nó về gần thực tế hơn.

An yên chỉ xuất hiện khi đặt đúng kỳ vọng 15:31

Câu anh rất thích của Sri Chinmoy, một thiền sư Ấn Độ: "Peace begins when expectation ends" — an yên bắt đầu khi kỳ vọng kết thúc. Không biết làm chủ kỳ vọng thì như nuôi một con thú dữ bên cạnh, nó ăn hết mọi hạnh phúc ta tìm được; hiểu và làm chủ được thì đó là chìa khóa của nhiều thành công và hạnh phúc. Còn câu hỏi làm sao quản trị kỳ vọng để dùng nó làm động lực mà không ảnh hưởng hạnh phúc hiện tại — để dành cho tập sau.