NÔNG DÂN và THỢ SĂN dưới góc nhìn tài chính

Nông dân và thợ săn 0:41

Một góc nhìn đơn giản nhưng đã giúp anh Hiếu rất nhiều trong hành trình tài chính cá nhân. Thợ săn mỗi sáng chuẩn bị cung nỏ vào rừng, cuối ngày bắt được gì ăn nấy — sống đơn giản, có bữa nào ăn bữa đó. Nhưng rủi khu rừng cháy thì nguồn lương thực duy nhất mất, cuộc sống lao đao. Nông dân chấp nhận cực một thời gian để gieo trồng: những năm đầu cây chưa lớn thì chưa có gì ăn mà vẫn phải chăm, lại có rủi ro cây chết giữa chừng; nhưng tới lúc cây cho trái thì ngày nào cũng có trái mà ăn, đủ nhiều thì không còn lo thiếu, yên tâm tận hưởng, thậm chí chia bớt cho người xung quanh. (Chỉ là ví dụ hình tượng, đừng phân tích nghĩa đen.)

Quanh ta có rất nhiều thợ săn — thay vì săn thú thì đổi thời gian, sức lao động lấy lương tháng, tháng nào tiêu tháng đó. Khu rừng cháy thì gặp khó, như đại dịch vừa rồi: nhiều người mất việc mà chưa kịp trồng cây nào. Nhưng nông dân cũng phải đối mặt mất mùa, hạn hán, nên chia thành hai nhóm nhỏ. Tổng cộng ba nhóm:

1. Thợ săn — cung nỏ ngày nay là kiến thức, kỹ năng, thời gian đem đi đổi lấy tiền ("con thú" săn được).
2. Nông dân ngắn ngày — trồng lúa, bắp; ngày nay là người làm freelance, có quán cà phê, có shop bán hàng — vẫn phải thức dậy mỗi ngày đổi thời gian, công sức lấy tiền.
3. Nông dân có cây ăn trái lâu năm — vú sữa, xoài, sầu riêng (vẫn cần chăm, nhưng ít hơn nhiều) — người đã có tích lũy và nguồn thu nhập thụ động đủ lớn để không cần làm việc mà vẫn nuôi được bản thân và gia đình.

Vì sao đa số kẹt ở nhóm một? Ngoài lý do từ bản thân, xã hội — vô tình hay cố ý — được thiết kế để mọi người thành thợ săn: nhà trường dạy rất nhiều kỹ năng chuyên môn (như dạy dùng cung nỏ) nhưng rất ít, thậm chí không dạy tài chính cá nhân, đầu tư, tư duy tích lũy. Ra đời lại bị cuốn vào vòng xoáy tiêu dùng (consumerism, đã giải thích ở loạt bài sống tối giản): có bao nhiêu tiêu bấy nhiêu, thậm chí tiêu quá qua thẻ tín dụng, vay mượn — đi làm, tiêu xài, nợ, đi làm trả nợ, lại tiêu xài. Thứ lớn nhất nhóm này mất là sự tự do: đã chọn đường này thì phải đi tiếp dù muốn hay không — 8 tiếng mỗi ngày, 12 tháng lương mỗi năm, mỗi năm tăng lương 1–2 lần.

Nhóm hai thật ra không khác thợ săn là mấy — làm cho mình thay vì người khác. Nghe có vẻ tự do hơn, nhưng có khi còn mất tự do hơn: không có ông chủ nào, nhưng có ông chủ cao nhất là tiền — nghỉ bán ngày nào mất thu nhập ngày đó; có công ty, có nhân viên cũng không dám nghỉ lâu kẻo công ty sập. Dù làm gì, cho ai, công ty lớn hay nhỏ, hễ mọi thứ còn cần mình có mặt mới chạy thì vẫn không phải thu nhập thụ động — vẫn là thợ săn. Chỉ khi bắt tiền làm việc cho mình — đi ngủ rồi tiền vẫn đi lòng vòng gom thêm tiền về — mới sang được nhóm ba và thật sự tự do. Ai cũng muốn, nhưng rất khó, vì những năm đầu gieo trồng, cuộc sống chật vật hơn hai nhóm kia nhiều.

Gợi ý của anh:

• Đừng bỏ việc ra làm riêng (freelance hay mở tiệm) chỉ vì mong tự do hơn, kiếm nhiều hơn — gần như 99% sẽ không tự do hơn mà bận gấp nhiều lần, tiền kiếm được cũng bấp bênh hơn nhiều. Chỉ khởi nghiệp khi thấy một vấn đề trong cuộc sống mình giải quyết được và thôi thúc tới mức không có thu nhập vẫn muốn lao vào giải quyết. Đừng khởi nghiệp để giàu — đa số người khởi nghiệp vì muốn giàu thì không giàu, và muốn giàu thì có nhiều cách dễ hơn khởi nghiệp.
• Bắt đầu từ nhóm một — bước dễ nhất, đổi thời gian, kiến thức, sức lao động lấy tiền — nhưng đừng dừng lại ở đó. Giai đoạn này cố trau dồi kỹ năng để săn thật nhiều thú. Khác ngày xưa săn nhiều ăn không hết thì hư, ngày nay ta có tiền làm công cụ dự trữ và trao đổi giá trị (tập 43). Có dư là phải chuyển ngay sang nhóm ba: mua hạt giống, gieo cây lâu năm. Nhiều người kẹt ở nhóm một hoặc hai vì cứ có dư là mang đi tận hưởng niềm vui ngắn hạn, bị ru ngủ và quên trồng cây.
• Cụ thể: trừ khi sinh ra trong gia đình giàu có, cứ bắt đầu bằng đi làm cho người khác, nhưng luôn nhớ mình đang đổi thời gian và kiến thức lấy tiền; thời gian có hạn nên cách duy nhất tăng thu nhập là nâng kiến thức. Thời nay chỉ cần một chiếc máy tính là học được gần như mọi thứ, chỉ còn lại quyết tâm đủ lớn hay không. Năm nay 10 triệu/tháng, năm sau 20, rồi 50, 100 triệu.
• Có tiền thì ngay lập tức đem đi tạo thu nhập thụ động: cổ phiếu trả cổ tức, quỹ index, ETF (chủ đề khóa học đầu tư của anh); không thích chứng khoán thì mua nhà cho thuê, cho thuê Airbnb, viết sách, chụp ảnh bán trên các trang ảnh stock — bất kỳ thứ gì thiết lập một lần rồi cứ thế mang tiền về.

Thử hình dung mỗi tháng 3 triệu cổ tức, 10 triệu tiền thuê nhà, 5 triệu từ Airbnb, 2 triệu bán ảnh — cộng lại đủ trang trải nhu cầu sống mà không phải làm gì: lúc đó là người nông dân có cả một vườn cây ăn trái. Hay hơn nữa, lỡ trở trời một cây chết thì còn nhiều cây khác, như thời dịch thu nhập Airbnb mất nhưng vẫn còn các nguồn khác. Không hề dễ — nếu dễ thì ai cũng làm được rồi; phải chịu cực một thời gian dài mới tới ngày hái trái, phải cần kiệm trong khi bạn bè sống thoải mái. Anh kết bằng câu quen thuộc, đại ý: hãy dành vài năm sống theo cách không ai sẵn sàng sống, để rồi sống phần đời còn lại theo cách không ai có thể sống.