Chuẩn bị gì khi kinh tế đi xuống và lạm phát tăng cao?

Bức tranh nửa đầu 2022

Thị trường chứng khoán liên tục có những phiên cắm đầu. Từ đầu năm, các công ty lớn như Google, Apple, Microsoft giảm ít nhất 20–30% — dù có sản phẩm, mô hình kinh doanh tốt và tiềm lực tài chính mạnh. Nhiều công ty giảm 40–50%, thậm chí hơn: Sea (công ty mẹ của một sàn thương mại điện tử lớn ở Việt Nam) từ khoảng 300 USD xuống hơn 70 USD — giảm gần 75%; Alibaba (công ty mẹ của Lazada) từ 230 USD xuống hơn 85 USD — giảm hơn 60%. Anh Hiếu lưu ý: giảm mạnh không có nghĩa công ty xấu; ngược lại, công ty tốt bị giảm giá đột ngột có thể là cơ hội — mấu chốt là biết phân biệt công ty tốt và xấu (để các bài sau).

Hãy hình dung bỏ 1 tỷ dành dụm nhiều năm vào chứng khoán, chưa tới 6 tháng còn 500 triệu — và không ai biết đà giảm sẽ còn kéo dài bao lâu.

Cùng lúc là lạm phát — sức mua của đồng tiền giảm. Bình xăng 5 lít trước đổ đầy hết 100 nghìn, giờ 100 nghìn chỉ được 4 lít; muốn đầy bình phải trả 125 nghìn. Lạm phát đến từ từ nên khó nhận ra — "sát thủ vô hình": túi vẫn còn chừng ấy tiền, lương vẫn vậy, chỉ khi đổi tiền ra hàng hóa mới thấy nó lấy mất một phần. Thêm vào đó là dịch bệnh vẫn lơ lửng (biến chủng mới, dù xác suất thấp) và hậu quả còn kéo dài: giá tiếp tục tăng, công việc bấp bênh hơn. Anh nói không để gây lo lắng, mà để chuẩn bị cho cuộc sống vẫn an toàn và chất lượng dù bên ngoài ra sao. Những bước anh chia sẻ không hoàn hảo, có bước ngược lời khuyên của nhiều chuyên gia, nhưng giúp anh ăn ngon ngủ yên khi mọi thị trường lao dốc và chuẩn bị tận dụng nó như cơ hội.

Bốn bước phòng thủ

1. Một hệ thống quản lý tài chính vững và tự động — chính mô hình trong loạt bài tự do tài chính, dựa trên các nguyên tắc như tích lũy trước khi tiêu, kiểm soát chi tiêu. Có thu nhập (lương hay bất kỳ nguồn nào) thì tách ngay một phần cố định cho chi tiêu — mức tối thiểu (điện, nước, ăn uống, xăng xe) hoặc mức tiêu chuẩn (thêm học hành, cà phê bạn bè, thăm gia đình). Phần còn lại chảy lần lượt vào ba tài khoản:

• Quỹ khẩn cấp (emergency fund) — cho ốm đau, mất việc.
• Đầy rồi thì sang quỹ dự trù (sinking fund, có người gọi rainy day fund) — cho các khoản mua sắm có kế hoạch: sửa nhà, đổi xe, nâng cấp máy tính.
• Đầy nữa thì chảy xuống tài khoản đầu tư — để tiền đẻ ra tiền, hoặc chí ít giữ giá trị tài sản khi kinh tế đi xuống.

Mọi thứ chạy tự động: có tiền thì bỏ vào, không phải bận tâm. Anh nhận được nhiều phản hồi tích cực từ người áp dụng.

2. Bắt buộc phải có các quỹ khẩn cấp và dự trù — vừa làm tài chính vững hơn, vừa có giá trị tinh thần: ăn ngon ngủ yên vì biết dù chuyện xấu xảy ra cũng không túng quẫn, hụt chân. Cách tính cụ thể ở tập 4 loạt bài tự do tài chính.

3. Tránh tối đa mắc nợ. Không phải nợ nào cũng xấu, nhưng giai đoạn này nên tránh càng nhiều càng tốt: đang nợ thì lên phương án trả dứt điểm sớm; không nợ thì giữ, đừng vay thêm.

4. Không vay để đầu tư. Đây là giai đoạn phòng thủ, không phải tấn công — "liệu cơm gắp mắm", chỉ đầu tư bằng tiền nhàn rỗi; giai đoạn này nhiều người chỉ dám đặt mục tiêu bảo toàn vốn. Khi lạm phát tăng, chính phủ thường tăng lãi suất để kiểm soát; kinh tế khó, thị trường đi xuống, đầu tư khó sinh lời, mà còn cõng thêm lãi vay lớn thì rất rủi ro. Kể cả "nợ tốt" (vay để đầu tư) cũng phải tính kỹ: yếu tố nào không kiểm soát được, mục tiêu cần bao nhiêu may rủi mới đạt — nhiều may rủi thì nên xem lại; chưa biết quản trị rủi ro thì khoan nghĩ tới vay vốn đầu tư lúc này.

Cả bốn bước đều là phòng thủ — như trước bão phải gia cố nhà, che chỗ dột. Nhà vững rồi mới nghĩ tới tận dụng cơn bão ra khơi bắt cá, vì bão thường là lúc có cá lớn. Nhưng ra khơi lúc bão rất nguy hiểm: không biết rõ mình làm gì thì cứ đóng cửa ở nhà ngủ yên, chờ trời yên biển lặng.

Đầu tư vào chính mình

Một ý bên lề nghe lạ đời: đầu tư vào sức khỏe và kiến thức. Gốc rễ của tài chính cá nhân ở mọi giai đoạn chỉ là kiểm soát chi tiêu, giảm chi, tăng thu và có dự phòng. Mô hình ở bước một là kiểm soát chi; các quỹ là dự phòng; còn kiến thức là cách hiệu quả nhất để tăng thu: trau dồi kỹ năng nghề thì lương tăng tương ứng; học kỹ năng mới thì có thêm nguồn thu nhập, xa hơn là thu nhập thụ động. Khi chuyển sang "tấn công" (phần hai), ra khơi giữa bão càng đòi hỏi nền tảng đầu tư thật vững — lý do khóa học của anh dành gần 2/3 thời lượng cho mindset đầu tư; hiểu rõ mình làm gì thì thị trường xuống tới đâu cũng không hoảng loạn, còn nhìn ra cơ hội.