5 mức độ trưởng thành

Giới thiệu 0:00

Quay lại loạt bài về hành trình hiểu bản thân. Khá lâu trước, anh Hiếu tình cờ tìm thấy nghiên cứu của một giáo sư Đại học Harvard về sự phát triển và mức độ trưởng thành của con người, rồi như bị cuốn vào cả "biển trời kiến thức" — càng tìm hiểu càng thấy thú vị, và nó giúp anh rất nhiều trong việc hoạch định lại chặng đường phát triển của mình. Kiến thức quá nhiều nên anh chia nhiều tập; tập này là khung sườn tổng quát.

Hiểu về trưởng thành 0:42

Đa số chúng ta cứ lớn lên và mặc định đó là trưởng thành — nhưng không đúng: thỉnh thoảng vẫn thấy những "đứa trẻ trong hình hài người lớn", 20, 30, thậm chí 40, 50 tuổi mà cách nghĩ, cách hành xử như con nít — hơn thua chuyện lặt vặt, hành xử bộc phát, không biết kiềm chế, gặp chuyện là dùng chân tay giải quyết; ngược lại có người tuổi đời rất trẻ mà rất chững chạc. Gốc của nhầm lẫn là nghĩ lớn lên thì trưởng thành, càng sống lâu càng trưởng thành. Thật ra sống lâu và trưởng thành không liên quan nhiều tới nhau, chỉ tình cờ trùng hợp một chiều: người trưởng thành thường lớn tuổi hơn, nhưng không thể suy ngược lại.

Vậy trưởng thành là do hiểu biết? Anh từng nghĩ vậy — học nhiều, trải nghiệm nhiều thì tự nhiên trưởng thành hơn. Nhưng có rất nhiều người rất giỏi một hay nhiều lĩnh vực mà chính sự giỏi đó khiến họ tự phụ, nghĩ mình là thiên tài, cái gì cũng biết; tới lúc hiểu biết nhiều hơn, chính họ thấy mình chưa biết gì cả — đó mới là lúc người ta trưởng thành hơn.

Năm mức độ trưởng thành 4:53

1. Bản năng (impulsive mind) — chính xác thì chưa gọi là trưởng thành; khoảng 2–6 tuổi: gần như mọi hành động, suy nghĩ đều theo bản năng — thấy gì nói nấy, cần gì đòi nấy.
2. Chỉ biết mình (imperial mind) — từ 6 tuổi tới tuổi thiếu niên: bắt đầu có nhận thức về bản thân, và mọi việc làm đều để phục vụ bản thân — chưa biết hy sinh cho người khác hay nhường nhịn vì giá trị chung. Có người qua giai đoạn này sớm — đứa bé mười mấy tuổi đã đi làm nuôi em, hay đơn giản là nhường đồ chơi cho em; ngược lại có người 20, 30 tuổi hay hơn vẫn kẹt lại. Mọi hành động của họ đều hướng tới lợi ích, sự an toàn của chính mình — kể cả những hành động trông như vì người khác: không xả rác không phải vì lợi ích chung mà vì sợ bị phạt; không ngoại tình vì sợ hậu quả cho bản thân chứ không phải vì nghĩ cho vợ hay gia đình.
3. Theo chuẩn mực xã hội (socialized mind) — bắt đầu quan tâm tới người xung quanh và xa hơn là những chuẩn mực chung của xã hội, chuyển ưu tiên từ bản thân sang những chuẩn mực đó. Các giá trị, chuẩn mực ở nơi họ sống dần ảnh hưởng tới tính cách, rồi tạo nên cách sống: lớn lên trong xã hội phong kiến thì hành xử theo kiểu "trung quân ái quốc", "quân xử thần tử, thần bất tử bất trung"; lớn lên ở xã hội phương Tây hiện đại thì đề cao bình đẳng và chủ nghĩa cá nhân. Họ đôi khi chấp nhận thiệt thòi cho bản thân để giữ những giá trị đó — lấy lại ví dụ ngoại tình: nhóm 2 không dám vì sợ hậu quả (bị vợ đánh, đuổi ra đường), còn nhóm 3 dù tình cảm có muốn vẫn quyết không đi ngược luân thường đạo lý của xã hội mình. Đa số dừng ở mức này — là một phần của xã hội, sống và tuân theo những chuẩn mực đã định sẵn.
4. Tự định hướng (self-authoring mind) — đã tự định nghĩa được mình là ai, muốn gì, xây được một hệ giá trị riêng và tạo một cuộc sống phù hợp với hệ giá trị đó, không còn quan tâm người xung quanh nghĩ gì về mình. Muốn vậy phải có đủ trải nghiệm, kiến thức, cộng với liên tục đặt câu hỏi "tại sao" với những khuôn phép mà nhóm 3 tuân theo một cách mặc định.
5. Tự chuyển hóa (self-transforming mind) — rất đặc biệt, rất ít người đạt tới. Nhóm 4 đã tìm ra con đường riêng và với họ chỉ con đường đó là tốt nhất; nhóm 5 bắt đầu nhận ra cuộc sống không chỉ có trắng và đen — hiểu sâu sắc kiểu "ngộ" ra, không phải hô khẩu hiệu. Họ luôn giữ đầu óc mở: vẫn đặt câu hỏi với chuẩn mực xung quanh, nhưng cũng liên tục đặt câu hỏi với chính chuẩn mực của mình và sẵn sàng thay đổi khi cần — đường biên nhận thức gần như vô tận, hoặc không còn đường biên nào; nhờ đó gần như kiểm soát được cảm xúc theo bất kỳ hướng nào họ muốn.

Theo thống kê của các nhà nghiên cứu: ai cũng đi được từ mức 1 lên mức 2; hầu hết lên được mức 3, một số ít kẹt lại ở mức 2; đại đa số dừng ở mức 3; chỉ một số ít lên mức 4, và rất ít người tới mức 5.

Hành trình của tôi 11:25

Nói ra nghe hơi kỳ như tự nhận mình trưởng thành, nhưng ai theo dõi đủ lâu chắc đoán được anh ở đâu đó mức 4 hoặc 5. Rất muốn nhận mức 5, nhưng thật lòng anh nghĩ mình ở mức 4, vì vẫn có những đặc điểm của mức 5 anh chưa cảm được — chính xác là hiểu nhưng chưa đồng ý; có thể khi trưởng thành hơn sẽ cảm được, nhưng không phải bây giờ. Dù vậy anh dần ngộ ra vài điều, ví dụ về đúng và sai: chính anh cũng có nhiều bộ quy tắc trái ngược nhau, tách riêng thì cái nào cũng không sai, mà chúng vẫn tồn tại song song. Trong "wiki" cá nhân — một dạng bách khoa toàn thư riêng tổng hợp mọi chiêm nghiệm, kiến thức (đã kể ở tập về đọc sách) — anh có hẳn một danh sách những chiêm nghiệm trái ngược như vậy. Ví dụ: anh tin muốn đi xa thì không thể đi một mình; nhưng cũng tin có những hành trình chỉ đi xa được nếu đi một mình. Kết luận: tùy môi trường, tùy ngữ cảnh — cả hai đều đúng.