Biết cái mình không biết

Điểm mù 0:43

Người lái xe đều biết blind spot — vùng nằm ngoài tầm quan sát, có xe chạy ngay cạnh cũng không thấy. Tài xế có kinh nghiệm luôn đề phòng nguy hiểm từ những vùng này. Cuộc sống cũng có điểm mù, và đôi khi còn nguy hiểm hơn.

Bốn loại biết 2:13

1. Biết cái mình biết — ví dụ: biết mình lái được xe hơi.
2. Biết cái mình không biết — biết mình không lái được tàu vũ trụ.
3. Không biết cái mình đã biết — kỹ năng đã quá quen đến mức quên rằng đó cũng là kiến thức, như việc biết đi. Hệ quả: ta tưởng ai cũng biết như mình. Anh Hiếu từng ngần ngại làm tập về hướng nội – hướng ngoại vì nghĩ "ai mà chẳng biết", rồi đó lại là một trong những tập được phản hồi nhiều nhất.
4. Không biết cái mình không biết 5:33 — điểm mù thật sự. Mới lái được xe, ta tưởng "xong rồi". Đi sâu hơn mới thấy còn cả loạt kỹ năng chưa biết: vào cua, đổ đèo, chạy đêm, dùng đèn, về số, cảm nhận nguy hiểm. Lĩnh vực càng phức tạp thì càng mênh mông. Đây là lý do người rất giỏi thường nói mình chẳng biết bao nhiêu — họ thật sự thấy được độ rộng của lĩnh vực; còn người mới biết chút ít lại tưởng mình đã là chuyên gia.

Hình dung bằng hai vòng tròn (lấy ví dụ đầu tư chứng khoán):

• Ban đầu chưa biết gì. Học một thời gian thì biết đặt lệnh, đọc biểu đồ, vài phương pháp — vòng tròn hiểu biết nở dần.
• Hiệu ứng 1: những thứ cơ bản như đặt lệnh, giá trần – giá sàn trở nên quá quen, rơi vào loại 3.
• Hiệu ứng 2: song song với vòng tròn hiểu biết là một đường chân trời cũng mở rộng. Khoảng giữa hai đường là những gì biết là mình chưa biết (ví dụ: biết cần đọc báo cáo tài chính nhưng chưa hiểu hết). Bên ngoài đường chân trời là những gì thậm chí còn chưa biết là tồn tại — điểm mù.

Anh liên hệ với hiệu ứng Dunning–Kruger và hẹn làm tập riêng.

Đừng là ếch ngồi đáy giếng 8:23

Khi mới biết một chút, đường chân trời còn nằm sát vòng hiểu biết, nên ta tưởng chủ đề chỉ có vậy — dễ coi trời bằng vung, ngông nghênh. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất:

• Lái xe: tai nạn nghiêm trọng thường không rơi vào người mới tập, mà vào người lái được vài năm, tự tin, chạy nhanh, chạy ẩu, nhưng chưa có kỹ năng phán đoán tình huống.
• Đầu tư: người mất nhiều tiền nhất không phải người mới, mà là người đã thắng vài lần, qua vài đợt thị trường tăng, nghĩ mình là chuyên gia, rồi dồn thêm tiền vào những hình thức rủi ro hơn. Có khi không còn cơ hội làm lại.

Cách phòng: nắm được bức tranh tổng thể của mọi hành trình học hỏi, biết ai cũng sẽ đi qua các giai đoạn này, để tự nhận ra mình đang ở đâu và chủ động khiêm tốn sớm — thay vì đợi đến khi va vấp mới nhận ra mình là ếch đáy giếng. Thái độ cầu thị còn giúp ta được người khác quý và hỗ trợ; ngông nghênh thì lỡ thất bại cũng chẳng ai thương. Anh thừa nhận hồi trẻ mình cũng từng ngông nghênh như vậy.