UX design career path

Con đường sự nghiệp quen thuộc 0:00

Bài nói chuyện trực tuyến (anh Hiếu chưa về Việt Nam được vì biên giới các nước còn đóng cửa) trong khoảng 30 phút, gồm hai phần: bức tranh nghề nghiệp của một UX designer, và ba lời khuyên quan trọng nhất.

Anh đi làm từ năm 2000, tròn 20 năm. Hồi đó ngành IT ở Việt Nam chủ yếu là làm phần mềm, công ty lớn đa số là công ty gia công (outsourcing), và con đường sự nghiệp đại loại: thực tập → junior → senior → được thăng chức (promote) lên manager (thường là project manager) → cao hơn nữa, hoặc ra nước ngoài làm. Anh làm ở Việt Nam khoảng 10 năm, sang Úc gần 10 năm, đầu 2019 về nước. Tiếp xúc nhiều anh em trong ngành, anh bất ngờ hai điều: ngành IT Việt Nam giờ rất đa dạng, không chỉ outsourcing; nhưng bất ngờ hơn là con đường sự nghiệp vẫn gần như y hệt 20 năm trước. Lấy ngành thiết kế làm ví dụ: thực tập → junior designer → designer → vài năm thành senior designer → vài năm nữa được thăng lên manager hay head hoặc cao hơn.

Vấn đề khi lên làm quản lý

Chỉ nhìn đường sự nghiệp thì có vẻ không vấn đề gì — đi từng bước từ thấp lên cao. Nhưng phủ thêm một lớp cảm xúc, sự hài lòng trong công việc thì hiện lên một thực tế khá phổ biến (không phải tất cả): mức hạnh phúc trong công việc không tăng tỷ lệ thuận với thăng tiến. Nhiều bạn đang làm quản lý, thân rồi mới mở lòng tâm sự: không hiểu sao không còn thấy niềm vui trong công việc — suốt ngày họp hành, phân bổ ngân sách, làm bảng tính, review; phía nhân viên bên dưới lúc nào cũng hết vấn đề này tới vấn đề khác cần mình nhảy vào xử lý; liên tục như vậy rất mệt. Có bạn kể nhiều lúc thèm được ngồi mở Sketch hay Figma ra để nghĩ ra một cái gì đó, vì từ khi lên manager đã lâu lắm không trực tiếp thiết kế gì. Để lâu thì dẫn tới căng thẳng — một số bạn đã bị. Vẫn có những manager rất hạnh phúc với công việc, nhưng cũng nhiều bạn như vậy.

Vẽ thành biểu đồ cảm xúc như customer journey map: thực tập thì nhìn đời màu hồng; tốt nghiệp bắt tay vào việc thì thời gian đầu hơi "choáng"; quen dần thì hứng thú; lên designer làm chủ được công việc thì rất vui; lên senior thì rất đam mê. Rồi một ngày đẹp trời được thăng lên manager — thời gian đầu rất vui, nhưng thực tế công việc ập tới làm choáng ngợp, căng thẳng, không đảm bảo được chất lượng công việc (deliver), tệ hơn là hoài nghi năng lực của mình, sinh ra buồn chán, kéo dài thì ngày càng tệ. Thời điểm mọi việc bắt đầu tệ đi chính là lúc được lên manager.

Lý do chính: cách tổ chức ở các công ty hiện nay khiến ta lẫn lộn công việc chuyên môn với công việc quản lý, nghĩ "làm chuyên môn vài năm có kinh nghiệm thì lên quản lý". Thực tế đây là hai đường thẳng song song, hai công việc gần như hoàn toàn khác nhau: chuyển sang quản lý là gần như chuyển hẳn sang một nghề mới, kinh nghiệm thiết kế trước đó không còn là nhân tố chính trong công việc hằng ngày. Và như mọi công việc khác, ngoài tự trau dồi còn cần năng khiếu và đam mê mới làm tốt; may mắn có tố chất quản lý, cộng rất nhiều nỗ lực trang bị kiến thức quản lý thì có thể chuyển đổi (transform) thành công — nhưng đại đa số không làm được.

Mô hình hai nhánh sự nghiệp

Theo anh, trách nhiệm đầu tiên thuộc về công ty: tổ chức cấu trúc nhân sự để nhân viên có thể tiếp tục đi con đường chuyên môn nếu muốn, hoặc chuyển sang quản lý nếu đủ năng lực và tố chất. Mô hình anh đã triển khai ở các công ty từng làm, cốt lõi là phân rõ hai luồng:

• Intern — như miếng bọt biển: hút càng nhiều kiến thức càng tốt, ai giao gì cũng nhận, đừng ngại việc gì. Mục tiêu là được nhận vào công ty; giỏi, học nhanh thì có thể vào thẳng vị trí designer.
• Junior designer — vẫn làm mọi thứ được giao để tiếp xúc nhiều mảng nhất có thể, vì lúc này đa số chưa biết mình hợp mảng nào (bắt đầu là UI designer nhưng biết đâu hợp với UX research hơn). Lợi thế là công ty cho phép mắc sai lầm. Nhưng phải bắt đầu để ý mình thích gì, năng lực hợp gì nhất.
• Designer — phải chuyên môn hóa: thành UX designer, UI designer hay researcher; không còn được phạm sai lầm vì công ty kỳ vọng làm tốt; không làm tùm lum nữa mà tập trung trau dồi lĩnh vực đã chọn.
• Senior designer — khác designer ở chỗ: designer có thể bị kẹt và được senior hay lead chỉ hướng, sau đó phải làm tốt; senior gần như không được phép kẹt, phải deliver ở chất lượng cao nhất, và có thêm trách nhiệm hỗ trợ cấp dưới khi họ cần — hỗ trợ chứ không chịu trách nhiệm cho chất lượng của họ.

Tới đây vẫn giống mô hình cũ. Khác biệt bắt đầu khi phải chịu trách nhiệm không chỉ cho mình mà cho người khác — tức bước vào quản lý — và lộ trình tách hai nhánh:

Ở cấp principal và head, không còn trực tiếp chịu trách nhiệm chất lượng công việc mà chịu trách nhiệm cho những người chịu trách nhiệm về chất lượng — không ngồi thiết kế nữa mà xây môi trường làm việc để các đội bên dưới vận hành hiệu quả nhất. Đa số công ty dừng ở đây; công ty thật lớn mới có những cấp cao hơn như VP hay CDO (Chief Design Officer) — theo quan sát của anh, bộ phận thiết kế ở đa số công ty Việt Nam chưa lớn và phức tạp tới mức cần; kể cả trên thế giới, chỉ những công ty cực lớn như Facebook, Google, với rất nhiều đội, mới gom thành nhiều mảng có VP phụ trách; còn vị trí CDO, anh nhìn đi nhìn lại thấy gần như chỉ có Apple. Công ty anh đang làm có mô hình tập đoàn với nhiều công ty con, nên tương lai có thể tiến tới mô hình đó — mỗi công ty con có một head, tập đoàn có các VP (UX, UI, research...) và trên cùng là CDO.

Ví dụ nhà hàng cho dễ hình dung:

• Intern — chạy việc vặt thời vụ; junior — chạy việc vặt chuyên nghiệp, sai gì làm nấy.
• Designer — chính thức được nấu món, phải nấu đúng công thức được giao và thật ngon.
• Senior — đầu bếp chuyên nghiệp, món nào nấu ra cũng phải tuyệt vời, và hỗ trợ các đầu bếp khác — hỗ trợ chứ không chịu trách nhiệm.
• Lead — bếp trưởng: trực tiếp nấu những món khó, đảm bảo các đầu bếp bên dưới nấu đúng chất lượng; ai nấu dở thì bếp trưởng chịu trách nhiệm.
• Principal — không trực tiếp nấu nữa mà sáng tạo món mới, ghi lại định lượng, đề ra quy chuẩn và cách nấu rồi truyền lại cho bên dưới.
• Design manager — quản lý nhà hàng: đặt hàng nhà cung cấp, xếp ca, chấm công, đảm bảo quy trình làm việc trong nhà hàng.
• Head — giám đốc nhà hàng: chọn đối tác, nhà cung cấp, phân bổ ngân sách, phân tích lãi lỗ, đề ra quy định, quy trình.
• VP — chỉ có khi thành chuỗi: giám đốc chuỗi nhà hàng Nhật, chuỗi nhà hàng Pháp, chuỗi nhà hàng Việt — quyết định mở ở đâu, phân khúc nào, phong cách ra sao, quy tắc chọn địa điểm, cần bao nhiêu vốn.
• CDO / CEO — trên cùng của tất cả các chuỗi: cơ hội kinh doanh là gì, đầu tư vào đâu, mở chỗ nào đóng chỗ nào, tập trung lợi nhuận hay trải nghiệm.

Cả nhánh quản lý gần như không còn bước vào bếp nữa — vì vậy anh nói đây gần như là hai nghề khác nhau.

Những bước chuyển quan trọng khi đi từ thấp lên cao: từ junior sang tự đứng trên đôi chân mình, tự chịu trách nhiệm công việc; từ senior lên lead hay manager — quan trọng nhất trong nhánh: phải thật sự hỏi mình có muốn đi lên không, vì quản lý và chịu trách nhiệm cho người khác nghe đơn giản mà không dễ, không phải ai cũng hợp; lên principal hay head — không còn trực tiếp chịu trách nhiệm công việc mà chịu trách nhiệm cho người chịu trách nhiệm; lên các vị trí cấp cao — tới được head hay principal thì tự khắc biết bên trên là gì và có nên đi tiếp không. Và hai bước chuyển từ nhánh chuyên môn sang nhánh quản lý là quan trọng nhất: một khi đã chuyển thì rất khó quay về con đường cũ, và phải chấp nhận gần như đổi nghề, không còn mấy khi được thiết kế.

Ba lời khuyên

1. Xác định cho bằng được mình muốn là chuyên gia hay người quản lý. Chỉ mình mới biết mình muốn gì nhất; xác định rồi thì chọn công việc hợp với điều mình thật sự thích — chỉ vậy mới thành công và tìm thấy niềm vui trong công việc.

2. Mạnh dạn bỏ ý nghĩ "phải làm quản lý mới là thành công". Xét những điều anh cho là quan trọng nhất khi đi làm: công việc có làm mình vui, hứng thú mỗi sáng thức dậy tới công ty không — không phải việc mình thích mà cứ ép mình làm thì không thể hạnh phúc; có mang lại thu nhập tốt không — "phải lên quản lý mới kiếm nhiều tiền" là quan niệm không đúng: quản lý cấp cao rất giỏi thì lương rất cao, nhưng là khi làm tốt việc quản lý; người làm trái sở trường, làm manager không giỏi thì chẳng đi tới đâu; có giúp mình phát triển (grow) không — làm việc không thích thì chẳng mấy hứng thú tìm hiểu, trau dồi, tốc độ phát triển chậm hơn; có tạo giá trị cho xung quanh không — làm manager không giỏi, trách nhiệm chính không làm tròn thì không tạo ra giá trị; có làm mình tự hào không — chức danh manager có thể "oai" được vài bữa, nhưng không đáng đánh đổi tất cả những điều trên, còn ở nhánh chuyên môn thì những điều trên đã quá đủ để tự hào. Thà làm một senior thật giỏi còn hơn làm một manager mà đó không phải việc mình thích.

3. Bạn hoàn toàn có thể dừng lại ở bất kỳ đâu trên hành trình. Bốn vị trí đầu thì đừng dừng: đang junior thì phấn đấu lên designer, đang designer thì phấn đấu lên senior. Nhưng từ senior trở đi, luôn hỏi mình muốn gì; hoàn toàn có thể dừng ở senior, không muốn chịu trách nhiệm cho người khác thì mạnh dạn từ chối đề xuất lên lead — senior vẫn làm được việc lớn, tạo ra rất nhiều giá trị và tiền bạc. Người đăng ký chương trình này nhiều khả năng là người cầu tiến, nên chắc chắn sẽ có lúc được mời lên vị trí quản lý; lúc đó hãy nhìn lại mình thật sự muốn gì, năng lực nằm ở đâu, và dũng cảm từ chối nếu vị trí đó không hợp. Ngồi đây nói thì dễ, thực tế cám dỗ của chức danh nghe kêu hơn, lương cao hơn, quyền hành lớn hơn rất khó từ chối — cách duy nhất là hiểu chính xác mình muốn gì và biết rõ nếu bước vào con đường đó thì nó không phải con đường lâu dài. Bạn vẫn có thể có một sự nghiệp lẫy lừng mà không cần làm manager.