Hai bài học về đầu tư

Giới thiệu 0:00

Anh Hiếu đang chuẩn bị loạt bài về tự do tài chính nhưng chưa thu xong; vài ngày trước có một câu chuyện thú vị liên quan tới đầu tư nên anh tranh thủ thu trước. Tập có chi tiết về thị trường tiền mã hóa (cryptocurrency, anh gọi tắt là crypto), nhưng anh nói rõ: không phải lời khuyên hay cách phân tích để đoán giá lên xuống, cũng không khuyến khích hay phản đối đầu tư vào đó — hai thông điệp nằm ở khía cạnh hoàn toàn khác. Trước giờ anh chưa từng viết hay đăng gì về crypto; đây là lần đầu "phá lệ".

Về quá trình làm việc của tôi 0:40

Lĩnh vực chính của anh là công nghệ, và may mắn làm trong ngành tài chính ở Úc khá lâu: những năm đầu sang Úc làm ở Commonwealth Bank — ngân hàng lớn nhất Úc, "kiểu như Vietcombank", đầu tư rất nhiều vào công nghệ; chuyển sang làm consultant thì khách hàng chính là ANZ, thêm vài dự án ngắn với NAB; rồi làm cho một công ty fintech có dự án hợp tác với Westpac. Đếm lại là đã làm với đủ bốn ngân hàng lớn nhất Úc — The Big Four. Nhờ vậy anh biết tới crypto khá sớm, khi đa số người trao đổi về nó làm trong công nghệ, chính xác hơn là fintech. Anh rất hứng thú nhưng không mua bán gì, chỉ tìm hiểu về công nghệ.

Câu chuyện về công nghệ Blockchain 3:54

Thời đó cộng đồng crypto chủ yếu là dân kỹ thuật và một nhóm làm tài chính, trao đổi ở góc độ kỹ thuật — công nghệ blockchain, kỹ thuật tài chính. Có cuộc tranh luận dài giữa hai nhóm: một nhóm coi Bitcoin là một đồng tiền, công cụ thanh toán; nhóm kia coi nó là công cụ lưu trữ giá trị, giống vàng. Dần dần đa số nghiêng về hướng thứ hai vì Bitcoin có hai vấn đề kỹ thuật lớn:

• Thanh toán chậm. Ăn tô phở trả bằng thẻ tín dụng, chạm thẻ khoảng 2–3 giây là hiện "approved" (phía sau thật ra chưa xong, nhưng với người dùng coi như xong); mạng chậm thì đứng nhìn nhau 5–10 giây. Với Bitcoin có thể 5–10 phút hoặc hơn — bạn và chủ quán đứng nhìn nhau 5–10 phút; riêng điểm này đã gần như không thể làm công cụ thanh toán.
• Biến động giá rất lớn (volatile). Ví dụ hơi cực đoan: mua tô phở lúc giá 25.000 đồng, ăn xong có thể chỉ còn 15.000 hoặc tăng lên 35.000. Tiền pháp định (fiat) cũng lên xuống nhưng biên độ nhỏ, trừ trường hợp đặc biệt như đồng tiền Venezuela lúc siêu lạm phát — hôm nay 10 đồng mua được gói xôi, hôm sau phải xách 100 đồng. (Thời gian đầu Bitcoin không tăng nhiều nên tranh luận chủ yếu xoay quanh tốc độ.)

Vì vậy giờ người ta hay so Bitcoin với vàng chứ ít so với tiền. Cũng thời điểm đó anh tìm hiểu Ethereum, rất hứng thú với khái niệm hợp đồng thông minh (smart contract) — Ethereum được tạo ra như một hệ sinh thái chứ không chỉ là một công cụ, và smart contract giải quyết được nhiều hạn chế của Bitcoin. Anh cùng một nhóm bạn cùng công ty, đều rất giỏi kỹ thuật, đam mê công nghệ và tài chính, cắm đầu tìm hiểu rất sâu về blockchain, có thời gian liên tục tổ chức các buổi Lunch and Learn (giờ ăn trưa có người đứng lên chia sẻ kiến thức cho đồng nghiệp) về chủ đề này. Lưu ý: họ chỉ tìm hiểu ở góc độ công nghệ và kỹ thuật tài chính, hoàn toàn không phải đầu tư; có vài coin là để thử nghiệm — như nghiên cứu gì thì bỏ vài chục, vài trăm đô mua thiết bị — chẳng ai nghĩ sau này nó thành mấy chục nghìn đô.

Vì sao anh có 100 đồng Ethereum. Khoảng cuối 2015 – đầu 2016, công ty anh tổ chức hackathon — hoạt động phổ biến ở công ty công nghệ nước ngoài: trong 24–48 giờ, ai có ý tưởng thì lập đội cùng làm dự án, cuối cùng trình bày trước cả công ty để mọi người bình chọn. Anh và một đồng nghiệp người Thụy Sĩ tên Jordan lập đội làm một dự án blockchain, đoạt giải nhì, thưởng 3.000 đô (mọi con số trong tập là đô Úc). Hai người chia đôi, mua crypto làm kỷ niệm — lúc đó hầu như chẳng ai biết crypto ngoài dân công nghệ, giá còn rẻ nên cũng chẳng ai quan tâm khía cạnh tài chính; vẫn với mindset ấy: mua làm kỷ niệm để mai mốt có chuyện kể cho vui. Jordan dùng 1.500 đô mua đúng 2 Bitcoin; anh dùng 1.500 đô mua 100 Ethereum (khi đó khoảng 12–13 đô một đồng), tiền dư thì đi ăn trưa. Trước đó họ có mua thử mấy chiếc ví cứng Ledger, nên lần này bỏ vào đó lưu trữ. (Lưu trữ crypto có hai dạng: hot storage — như gửi vàng ở ngân hàng; cold storage — như mang vàng về khóa trong tủ nhà mình.) Nếu giữ nguyên tới giờ, 100 Ethereum ấy khoảng 200.000 đô.

Mua xong bỏ vào Ledger, vài ngày rồi quẳng trong bàn làm việc ở nhà, suốt khoảng một năm hai người quên luôn. Tới 2017 bà con bắt đầu bàn tán, thị trường tăng rất mạnh; cả nhóm "chưng hửng" — tìm hiểu lâu, ít nhiều tin vào công nghệ, mà vẫn bất ngờ không hiểu sao tăng dữ vậy; cũng tiếc vì tìm hiểu sớm vậy mà không mua nhiều hơn. Khoảng tháng 11/2017, gần sinh nhật, anh quyết định "không tham nữa", bán một nửa ở giá 400 đô — ai nghe bán Ethereum giá 400 chắc cười, nhưng anh mua ở khoảng 10, tức lời khoảng 4.000%, lại chẳng định đầu tư gì, như tiền trên trời rơi xuống. Được khoảng 20.000 đô: 5.000 mua một chiếc MacBook Pro cấu hình gần cao nhất, phần còn lại bỏ hết vào thị trường chứng khoán — nơi anh đầu tư nghiêm túc từ trước tới giờ, không phải kiểu "mua giỡn chơi" như Ethereum. Nghĩ lại vẫn tiếc vì 50 đồng đó giờ hơn 100.000 đô, nhưng thật ra không tiếc, vì khoản bỏ vào chứng khoán cũng sinh lời rất nhiều.

Cuối tháng 12/2017 anh bán gần hết số còn lại, chỉ giữ đúng 10 đồng làm kỷ niệm — từ đó coi như không dính gì tới crypto. (Gọi là "đầu tư" cũng không đúng: anh chỉ mua đúng một lần, còn lại toàn bán.) Lúc đó giá đang tăng dựng đứng, báo chí và mọi người dự đoán Bitcoin lên 50.000–100.000 đô, Ethereum lên hàng chục, hàng trăm nghìn. Anh bán vì một câu đã học được từ trước.

Hai bài học về đầu tư 24:24

Thời làm consultant, anh tiếp xúc nhiều người trong giới đầu tư hàng đầu; một người tên Tim dạy anh câu mà tới giờ anh vẫn giữ (không phải ông nghĩ ra): khi tài xế taxi của bạn bắt đầu chỉ bạn cách đầu tư, đó là lúc nên bán. Không phải miệt thị người lái taxi; ý là khi người không có kinh nghiệm, mới tìm hiểu đầu này đầu kia một chút, đã nghĩ mình là chuyên gia — hiệu ứng Dunning–Kruger (anh từng viết về nó trên blog) — và thị trường có quá nhiều người như vậy, thì đó là lúc nên tránh. Gần với câu nổi tiếng của Warren Buffett: hãy sợ hãi khi người khác tham lam, và tham lam khi người khác sợ hãi — thị trường điên cuồng, mọi người giành nhau mua, giá lên điên rồ thì nên cẩn trọng; thị trường sợ hãi, ai cũng nói tiêu cực thì nên cân nhắc mua.

Bữa trưa trước Giáng sinh 2017 với một nhóm bạn khác trong công ty, một người suốt buổi nói về tương lai Bitcoin, giảng cho cả bàn vì sao Bitcoin tốt, vì sao nó là công cụ thanh toán xuyên biên giới, sẽ thay đổi thế giới... Anh ngồi nghe, rồi "ngứa miệng" hỏi vài câu sâu hơn về kỹ thuật và về quy định, quản lý tiền tệ của chính phủ — người bạn ú ớ. Anh nhận ra: đây là một "tài xế taxi". Tối đó anh bán toàn bộ, chỉ chừa 10 đồng. Anh không cho là mình hay: bán ở khoảng 1.000 đô một đồng, sau đó giá tiếp tục tăng tới đỉnh khoảng 1.700 đô tháng 1 năm sau — tiếc chứ; nhưng rồi cả thị trường sụp đổ, có lúc Ethereum chỉ còn hơn 100 đô. Từ đó anh càng tin bài học của Tim.

Suốt ba năm anh không để ý 10 đồng kỷ niệm. Gần đây thị trường tăng lại, còn kinh khủng hơn. Một buổi tối anh nói chuyện với một cậu em — rất giống người bạn ba năm trước: bỏ tiền mua, thắng được chút, đọc đầu này đầu kia chút; nói chuyện một lúc thì anh thấy cậu cũng là "tài xế taxi". Nguyên tắc của anh: xác định được ai ở tình trạng này thì ngưng, không tranh luận nữa; anh chỉ dặn "hãy cẩn thận, coi chừng em đang không biết những gì mình không biết". Tối đó — ngày 22 — anh bán nốt 10 đồng; ngày hôm sau, 23, thị trường sụp. Anh nhấn mạnh đó hoàn toàn là trùng hợp, các lần bán không tính toán gì, chỉ vì câu nói kia; tương lai giá có thể tăng lại rất nhiều, anh không biết.

Bài học 1 — Biết mình không biết gì. Anh kể hành trình dài để thấy mình có hiểu biết nhất định về crypto ("bỏ nón khiêm tốn xuống" thì có lẽ sâu hơn khá nhiều người tự nhận là chuyên gia), vậy mà vẫn xác định rõ lĩnh vực này nằm ngoài tầm hiểu biết của mình: hiểu đôi chút về công nghệ, cách nó vận hành, nhưng toàn bộ cách thế giới tiền tệ vận hành, cách các chính phủ quản lý đồng tiền thì anh không đủ kiến thức — "nói thật chứ không giả bộ khiêm tốn". Một chuyện khác cũng từ cậu em: cậu đầu tư vào dầu (hàng hóa — commodity), thắng chút — anh thấy rõ là may chứ không tính toán gì — rồi bắt đầu giảng về commodity. Anh chia sẻ: thời làm consultant, công ty anh là đối tác tài trợ của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum), anh có lần được đi cùng — nơi lãnh đạo các nước, chuyên gia kinh tế, tổ chức dầu mỏ, ngân hàng, quỹ đầu tư lớn ngồi lại hoạch định chiến lược vận hành kinh tế thế giới. Choáng ngợp, và rút ra bài học: với dầu, vàng — commodity nói chung — hay ngoại hối (Forex), 90% người chơi là đánh bạc; một nhóm nhỏ có kiến thức phân tích thì xác suất cao hơn chút nhưng vẫn là "đánh bạc biết tính toán"; nhóm không phải đánh bạc thì "ngồi xa chúng ta lắm" — chính là những người ngồi ở các diễn đàn đó. Nên nếu mua vàng, anh mua chỉ để dự trữ, không trade tìm lợi nhuận. Crypto cũng vậy: hiểu biết của anh không đủ để ra quyết định đầu tư mà không phải đánh bạc.

Anh không bài bác Bitcoin, Ethereum hay crypto nói chung — anh rất thích công nghệ này và tin blockchain còn áp dụng được cho nhiều lĩnh vực khác. Điều làm anh sợ là thị trường hiện tại quá đông người FOMO (fear of missing out) — nghe xung quanh đầu tư thì nhảy vào, thấy giá tăng sợ không tới lượt mình, nghe tin đầu này đầu kia; anh thấy 90% là người như vậy, 10% còn lại là người thao túng thị trường — dân dã gọi là "lùa gà". Chủ đề Bitcoin rất nhạy cảm, chia hai thái cực: chê thậm tệ và ca ngợi hết lời. Anh không biết tương lai crypto đi về đâu — có thể lên 500.000 đô và thành công cụ lưu trữ giá trị mới của thế giới, cũng có thể là bong bóng. Mấu chốt là anh không biết, nên chọn ngồi bên lề làm khán giả, ít nhất lúc này. Cách tốt nhất là có hiểu biết nhất định và cái nhìn công bằng cả hai hướng; hiểu rồi mà thấy lĩnh vực quá rộng so với hiểu biết của mình thì cùng ngồi xem — còn rất nhiều kênh đầu tư khác. Phương châm của anh: đã đầu tư thì phải là đầu tư, không phải đánh bài — muốn đánh bài thì vào casino. Rộng hơn, trong mọi khía cạnh cuộc sống, xác định được điều mình không biết đôi khi còn quan trọng hơn điều mình đã biết. Tiếng Anh có chữ ignorant — người không biết rằng mình không biết — theo anh còn nguy hiểm hơn stupid (dốt): dốt thì còn học để thoát dốt; còn không biết mình không biết thì cũng chẳng học để lấp khoảng trống.

Bài học 2 — Khi tài xế taxi thành chuyên gia, hãy rút lui. Đúng trong mọi trường hợp — Bitcoin, chứng khoán hay địa ốc: khi nghe quá nhiều người không chuyên đưa lời khuyên cho xung quanh, đó là lúc nên cẩn trọng.