Hành trình tự do tài chính - Phần 4
Tập quan trọng nhất loạt "Hành trình tự do tài chính" — ghi chép mọi khoản chi trong 1–vài tháng rồi chia thành ba nhóm (bắt buộc, nên có, lãng phí) để ra mức chi tiêu tối thiểu và tiêu chuẩn, sống ở mức tối thiểu để xóa nợ theo thứ tự lãi suất, và thiết lập bốn tài khoản (lương, khẩn cấp, dự trù, đầu tư) với cơ chế "tiết kiệm trước, chi tiêu sau".
Xem video gốc trên YouTube ↗ · transcript gốc: mở video → phần mô tả → "Hiện bản chép lời"
Mục lục video
Bước vào phần quan trọng nhất 1:21
Tập có nhiều sơ đồ, nên xem trên YouTube. Đây là tập anh Hiếu mong chia sẻ nhất vì nội dung đã tác động rất lớn tới hành trình tự do tài chính của chính anh. Các tập trước đi qua các bước sơ khai — từ nợ nần, phụ thuộc người khác tới tự nuôi được mình; tập này đào sâu giai đoạn 2 — theo dõi và hành động, nền tảng của cả hành trình. Cột mốc đầu là bước 4 trong 12 bước — quan trọng nhất, tới mức chỉ làm duy nhất bước này anh vẫn tin nó tác động rất lớn tới tư duy và hành động về sau. Tin tốt là không khó, chỉ cần kiên nhẫn: trung bình khoảng một tháng, lý tưởng là vài tháng.
Ghi lại toàn bộ chi tiêu trong một hoặc vài tháng 3:02
Bước 1 — ghi chú tức thì. Dùng một ứng dụng ghi chú trên điện thoại, tạo một thư mục riêng; mỗi lần thanh toán bất kỳ khoản nào, ghi ngay ba thông tin: tên món, ngày chi, số tiền. Đừng bỏ sót gì — có khoản thoạt nhìn quá nhỏ muốn bỏ qua, nhưng bước này chưa phải lúc thẩm định lớn nhỏ, đáng hay không; chỉ thu thập dữ liệu càng đầy đủ càng tốt.
Bước 2 — bảng tính phân loại. Lập một bảng tính (Excel, Google Sheets, công cụ nào quen thuộc) cùng cấu trúc, thêm cột phân loại. Anh phân loại phức tạp hơn, nhưng ở giai đoạn này chỉ cần ba nhóm:
- Must-have — bắt buộc phải chi, không chi không được: tiền thuê nhà (hay tiền trả góp nếu đang mua nhà), đi lại, xăng, tiền chợ...
- Waste — nhìn là biết lãng phí: tiệc tùng nhậu nhẹt với bạn bè, mua máy chơi game PlayStation, một lần shopping ngẫu hứng...
- Nice-to-have — không lãng phí nhưng cũng không sống còn: một khóa học, học tiếng Anh, tiền tập gym... Có nhóm này thì phân loại dễ hơn nhiều, khỏi phân vân những khoản lưng chừng.
Cuối mỗi ngày (hay vài ngày, nhưng tốt nhất mỗi ngày để khỏi quên), mở ghi chú ra nhập hết vào bảng và phân loại. Ai muốn thì nhập thẳng vào bảng tính ngay lúc trả tiền, nhưng anh tách hai bước vì không phải ai cũng quen dùng bảng tính trên điện thoại, mở bảng tính mỗi lần thanh toán cũng rườm rà hơn mở app ghi chú — lúc đó cần nhanh, ở ngoài đường, đang bận việc khác thì chỉ cần 10 giây ghi lại, không phải nghĩ nên phân loại vào đâu; quan trọng nhất là không sót, phân loại làm sau. Anh đã chỉ cách này cho nhiều người và khá hiệu quả. Làm ít nhất một tháng, lý tưởng vài tháng, vì có những khoản tháng này không xuất hiện nhưng tháng sau mới có.
Một vài ví dụ 8:35
Ví dụ dùng xuyên suốt (anh nói rõ không nắm mức sống ở Việt Nam, số của mỗi người có thể cao hay thấp hơn):
| Nhóm | Mỗi tháng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Must-have | 20 triệu | Mức chi tiêu tối thiểu |
| + Nice-to-have | 5 triệu | → 25 triệu = mức chi tiêu tiêu chuẩn |
| Waste | 4 triệu | Cũng quan trọng, sẽ nói sau |
Hai con số chi tiêu tối thiểu và tiêu chuẩn sẽ được dùng đi dùng lại rất nhiều. Đặt tên trang tính là Tổng chi tiêu; thêm một trang Tổng thu nhập ghi mọi nguồn thu nhập sau thuế (không phải trước thuế) — đa số người trẻ chỉ có lương, có việc làm thêm thì thêm vào. Đây là bảng cân đối thu chi (balance sheet). May thì thu chi cân bằng — chi 29 triệu, lương 30 triệu; may hơn thì thu cao hơn chi chút, lương 35–40 triệu thì tích lũy được 5–10 triệu — nhưng theo quan sát của anh, đa số lương cao hơn thì tự động xài nhiều hơn nên cũng không dư. Xui thì thu thấp hơn chi — lương chỉ 20–25 triệu — rất dễ rơi vào nợ nần. Rà lại bảng: không có dòng trả nợ hằng tháng nào thì chúc mừng, sang bước tiếp; có thì bắt tay ngay vào bước xóa nợ.
Xóa nợ 11:52
Bước quan trọng thứ hai trong 12 bước, chỉ sau lập bảng cân đối (tác hại của nợ đã nói ở tập 3). Tiền đâu trả nợ? Nhìn vào bảng cân đối: triệt tiêu hết các khoản nice-to-have và waste — từ nay sống ở mức tối thiểu, trong ví dụ là 20 triệu mỗi tháng. Đây là giai đoạn khó nhất vì đã quen mức tiêu xài cũ, mà phải kéo dài khá lâu, có thể 1–2 năm — làm ngày một ngày hai thì dễ, 1–2 năm thì không phải ai cũng làm được, nhiều người bỏ cuộc ở đây. Có bạn sẽ hỏi: anh từng nói theo hành trình này vẫn có cuộc sống chất lượng, sao giờ kham khổ vậy? Thứ nhất, bạn đang nợ — đang "âm" — nên cách duy nhất thoát ra là chịu khó hơn bình thường. Thứ hai, anh nói tổng thể hành trình cho cuộc sống chất lượng hơn, không phải giai đoạn nào cũng sung sướng: đầu hành trình hơi kham khổ, giữa hành trình cải thiện dần, càng về sau càng chất lượng. Đó là lý do hành trình này khó — dễ thì ai cũng tự do tài chính rồi.
Thiết lập tài khoản khẩn cấp. Mở thêm một tài khoản, lý tưởng ở ngân hàng khác ngân hàng đang dùng (ví dụ nhận lương ở Vietcombank thì mở thêm ở Techcombank — chỉ là ví dụ, không quảng cáo), đặt tên Emergency Fund; tách hai nơi để tài khoản này càng khuất mắt càng tốt. Ở tài khoản lương, cài lệnh chuyển tiền tự động: lương về ngày 1 thì ngày 2 tự chuyển 10 triệu sang tài khoản Emergency — chính là phần còn lại của thu nhập 30 triệu sau khi trừ chi tiêu tối thiểu 20 triệu. Cốt lõi là đảo chiều cách tích lũy: đa số chi tiêu xong cuối tháng dư bao nhiêu mới tích lũy; giờ nhận lương là cắt ngay khoản tích lũy sang một bên rồi chỉ chi trong phần còn lại. Để tiền trước mắt thì rất khó kiểm soát, nhất là dùng thẻ tín dụng — quẹt thoải mái, cuối tháng "trả nợ chết luôn". Đó cũng là lý do phải theo dõi chi tiêu trước — để đảm bảo đủ tiền cho nhu cầu căn bản, không thì thiếu lại mò vào tài khoản Emergency.
Thứ tự trả nợ: lãi suất cao nhất trước. Vay nặng lãi trước, rồi nợ thẻ tín dụng, nợ ngân hàng; nợ bạn bè, người thân không lãi trả sau cùng. Nghe vậy chắc bạn bè người thân hơi buồn, nên ngồi xuống chia sẻ thật lòng kế hoạch và lý do xếp họ sau cùng (hay gửi clip này cho họ xem); người đã cho mình mượn tiền ít nhiều quan tâm tới mình, chắc sẽ vui lòng cho trả sau miễn thấy thiện ý trả nợ — mà nói thẳng, những khoản đó đòi lại được cũng là may rồi. Quan trọng là giờ có một bức tranh chắc chắn khi nào trả được ai: nợ "xã hội đen" 10 triệu sau một tháng tích lũy là trả xong; nợ thẻ 20 triệu cần hai tháng nữa, tức khoảng ba tháng là hết; rồi hứa chắc với bạn bè sau 4 tháng, người thân sau 6 tháng. Chưa cần trả hết, chỉ cần có lộ trình và thỏa thuận được với chủ nợ là áp lực giảm rất nhiều — không còn cảnh mở mắt ra là bị đòi nợ, chất lượng sống cải thiện ngay từ bước này dù hơi kham khổ; lại xây dựng lại được uy tín. Giai đoạn này kéo dài 6 tháng, một năm, thậm chí hai năm cũng được — cứ tập trung làm dứt điểm tới khi không còn khoản nợ xấu nào.
Hết nợ thì có tin vui: cuộc sống nhẹ hơn rất nhiều, không còn nợ ai, không còn lãng phí tiền lãi mỗi tháng, mở đường xây nền tài chính tiếp. Tin không vui: muốn đi tiếp thì vẫn sống ở mức tối thiểu thêm một thời gian dài nữa.
Thiết lập dòng tiền và tích lũy 20:52
Đây là giai đoạn 6 — xây một mô hình tài chính cá nhân để đi lâu dài, với bốn tài khoản. Mô hình anh đang dùng có tới 12 tài khoản — quản lý được dòng tiền phức tạp hơn, tối ưu cả thuế hay điểm tín dụng (credit score), thứ rất quan trọng ở phương Tây — nhưng quá phức tạp, người mới chưa cần, và đưa mô hình phức tạp từ đầu dễ làm rối rồi mất động lực. Đây là mô hình vừa đủ đơn giản để khởi đầu suôn sẻ, sau này có nhu cầu thì nâng cấp:
- Tài khoản lương (Everyday) — chi tiêu hằng ngày.
- Quỹ khẩn cấp (Emergency Fund) — chỉ dùng cho những chuyện "trên trời rớt xuống" không lường trước: một sáng đẹp trời công ty giải thể, người nhà phải vào viện, tệ hơn là chính mình vào viện không làm việc được. Thiết lập xong thì coi như quên nó luôn, chỉ đụng tới khi bắt buộc, không còn lựa chọn nào khác — máy tính hư cần sửa gấp không phải trường hợp khẩn cấp (trừ khi đó là công cụ kiếm tiền chính, mà kể cả vậy vẫn có nguồn khác để xử lý). Mục tiêu tính theo chi tiêu tối thiểu, tối thiểu 6 tháng, lý tưởng 12 tháng "đường băng" (runway): ví dụ 120–240 triệu.
- Quỹ dự trù (Sinking Fund, có nơi gọi là Rainy-day Fund) — khác quỹ khẩn cấp ở chỗ dùng cho những khoản chi có dự tính, nằm trong kế hoạch: năm nay đổi máy tính, sửa nhà, mua máy ảnh để làm thêm dịch vụ chụp ảnh — khoản chi dài hạn không phải chi tiêu hằng ngày nhưng biết trước. Hai cách đặt mục tiêu: cộng các khoản dự định (máy ảnh 30 triệu + sửa nhà 50 triệu = 80 triệu); hoặc chưa biết sẽ chi gì thì đặt 3–6 tháng chi tiêu tối thiểu (60–120 triệu). Rút ra chi thì lập tức có kế hoạch nạp đầy lại.
- Tài khoản đầu tư (Investment Account) — không có mục tiêu, "túi không đáy": càng nhiều vốn càng dễ đầu tư.
Bơm tiền kiểu thác nước (waterfall): tiếp tục sống ở mức tối thiểu (tin vui là tới đây đã quen), mỗi tháng bơm 10 triệu — quỹ khẩn cấp chưa đầy thì bơm vào đó; đầy rồi thì chảy xuống quỹ dự trù; cả hai đầy thì vào tài khoản đầu tư. Với 10 triệu/tháng, quỹ khẩn cấp 6 tháng mất 12 tháng, 12 tháng mất 24 tháng; quỹ dự trù thêm 6–12 tháng nữa. Nghe 24 tháng chắc nản — vừa mất 6 tháng trả nợ, giờ thêm hai năm chỉ để có quỹ khẩn cấp, mà làm xong mới đi được nửa đường. Nhưng hành trình tăng theo kiểu cộng dồn (compound): ban đầu rất chậm, càng về sau càng có trớn — vì vậy kiên nhẫn là yếu tố mấu chốt. Muốn tăng tốc thì vẫn là giảm chi (rà lại bảng cân đối xem bỏ được khoản nào, dư ra bao nhiêu chuyển vào tích lũy) và tăng thu (làm thêm freelance, việc ngoài giờ). Đó là hai cách hợp pháp duy nhất — "kể cả đi cướp ngân hàng thì cũng thuộc nhóm làm thêm ngoài giờ" (anh đùa, "đừng cắt clip là ông Hiếu xúi đi cướp ngân hàng").
Thêm hai thói quen: có khoản thu bất ngờ nào thì chuyển ngay sang dòng tích lũy, đừng để lâu ở tài khoản hằng ngày — "tin tôi đi", chính anh tự thấy mình có ý thức chi tiêu mà để tiền trước mặt vẫn xài, quay đi quay lại đã hết, nên phải chuyển đi cho khuất mắt, thậm chí vào khoản đầu tư khó rút; được tăng lương thì giữ mức chi tiêu căn bản như cũ, mỗi năm xem lại có cần tăng mức căn bản theo lạm phát và nhu cầu không, phần còn lại từ tăng lương đẩy hết vào dòng tích lũy. Điểm dừng của tài khoản đầu tư là cột mốc tự do tài chính — còn xa, mà tới rồi cũng chẳng ai dừng.
Ba lớp giáp khi xong giai đoạn này: nhu cầu cơ bản được bao bởi mức chi tiêu tối thiểu; nhu cầu dài hạn hơn có quỹ dự trù — lúc nào cũng sẵn 60–120 triệu; và lá chắn cuối là quỹ khẩn cấp 6–12 tháng cho những lúc ngặt nghèo, đủ không gian xoay xở. Không còn được phung phí như trước, nhưng sống với tâm thế vững chãi về tài chính thì tâm trí thoải mái hơn rất nhiều. Chưa tới tự do tài chính, nhưng đã mở ra nhiều tự do: làm ở nơi quá tệ thì luôn có lựa chọn dừng lại, dành vài tháng tìm việc tốt hơn — "sự xa xỉ không phải ai cũng có", chất lượng hơn rất nhiều so với cảnh tháng nào xài tháng đó, không dám nhúc nhích. Tới đây đã qua những bước khó nhất; nếu chỉ chọn một tập để xem, anh khuyên xem tập này. Tập sau: quản lý tài khoản đầu tư, chọn khoản đầu tư an toàn hiệu quả, xây thu nhập thụ động.