Một cuộc đời đáng sống

Một câu chuyện ngắn 0:47

(Website hieu.tv vừa hoàn thành, có phần Thư viện để tải slide và sơ đồ.) Anh Hiếu từng cùng một đồng nghiệp ở Úc đi dự đám tang người bạn thân của anh ấy. Theo truyền thống phương Tây, người thân thiết đứng lên chia sẻ kỷ niệm; anh bạn kể về tuổi thơ hai người, về hành trình người bạn lớn lên và sống cuộc đời mình, rồi kết bằng câu: "A life well lived" — một cuộc đời đáng sống. Bốn chữ cứ đọng lại, khiến anh tự hỏi: mình muốn sống thế nào để khi nằm xuống vẫn mỉm cười rằng mình đã sống một cuộc đời đáng sống — và lớn hơn, mình muốn cuộc đời mình được kể lại như thế nào? Tập này là hành trình anh đi tìm câu trả lời, chia làm ba giai đoạn.

Giai đoạn 1 — Đầu tư: trải nghiệm, kiến thức, tài chính, mindset 2:03

Việc gì trên đời cũng vậy: muốn có trái ngọt phải có những ngày chăm chỉ gieo trồng; nói theo ngôn ngữ tài chính, muốn có lợi nhuận phải có những ngày thắt lưng buộc bụng để đầu tư. Ngay sau tuổi 18, nhận "chìa khóa" từ cha mẹ để tự lèo lái cuộc đời, là lúc bước vào giai đoạn đầu tư — vào bốn khía cạnh: trải nghiệm, kiến thức, tài chính và mindset.

Câu hỏi "cuộc đời mình được kể lại thế nào" rất quan trọng: chưa biết mình muốn cuộc đời ra sao thì cứ loay hoay quờ quạng, dễ đi theo lối mòn — thấy người khác đi thì mình đi — tức là phó mặc cho may rủi: may thì lối mòn dẫn tới nơi mình hạnh phúc, không may thì tới nơi mình không muốn, có khi nhận ra thì đã đi gần hết cuộc đời. Nên một mục tiêu quan trọng nhất là phác thảo sơ bộ bức tranh mình muốn vẽ cho cuộc đời. Cách hiệu quả nhất là có thật nhiều nguyên liệu — những điều làm mình hạnh phúc. Hỏi một nghệ sĩ piano, câu trả lời sẽ xoay quanh piano và âm nhạc; hỏi giáo sư Ngô Bảo Châu, chắc 90% là được sống cả đời nghiên cứu toán; nhưng hỏi một bạn trẻ vừa học xong cấp ba chưa biết mình thích gì thì rất khó trả lời. Câu hỏi vừa khó vừa dễ: khó khi không có nguyên liệu, dễ khi đã biết rõ mình đam mê gì. Mà đam mê như ảo ảnh trong sa mạc — ai cũng cần, ai cũng muốn, nhưng có người loay hoay cả đời không biết mình đam mê gì.

Trải nghiệm. Cách duy nhất tìm ra đam mê là trải nghiệm thật nhiều — đứng ngoài nhìn vào rất khó biết mình có thích hay không; phải trải nghiệm đủ lâu và đủ sâu. Ví dụ chơi đàn: thời gian đầu toàn học thứ cơ bản khô khan, đàn mãi không ra giai điệu nào, rất dễ bỏ cuộc; tiếp tục thì dần đàn được, tìm thấy niềm vui, niềm vui lớn dần và có thể thành đam mê. Bỏ cuộc quá sớm có thể lỡ mất một đam mê; còn chơi thành thạo rồi mà vẫn không đủ sức hút để đi tiếp thì ít ra cũng có câu trả lời khá chính xác. Trong sơ đồ, anh dành hẳn 17 năm, từ 18 tới 35 tuổi cho việc này — lúc ta tay trắng bước ra đời, không có gì để mất; kể cả phát hiện ra không phải thứ mình thích thì vẫn là trải nghiệm đáng quý, vì xét cho cùng ta sống để trải nghiệm càng nhiều càng tốt. Như hình ảnh những lá bài trong trò chơi cuộc đời ở tập trước: chơi vài trò mà mong tìm ngay trò mình thích thì khó, chơi khoảng 100 trò thì chắc chắn tìm ra vài trò; thậm chí tìm ra nhiều hơn một đam mê — điều tuyệt vời, khi có người cả đời không tìm ra đam mê nào, mà một đam mê đã đủ nguyên liệu vẽ bức tranh cuộc đời.

Kiến thức. Xây một growth mindset — tinh thần luôn học hỏi, luôn làm mới mình. Thời nay tri thức mở cửa cho mọi người, không phân biệt sang hèn giàu nghèo, chỉ cần một máy tính hay điện thoại có internet — sân chơi kiến thức công bằng hơn rất nhiều; chỉ cần tinh thần cầu tiến và phương pháp học, nghiên cứu hiệu quả là học được bất kỳ lĩnh vực nào. Sơ đồ để việc học trong khoảng 18–35 tuổi cho gọn, nhưng thật ra đó là việc cả đời.

Tài chính. Bắt đầu hành trình tự do tài chính ngay khi có đồng lương đầu tiên (chi tiết trong loạt bài tự do tài chính). Bước đầu tiên là tự nuôi được mình, thoát khỏi phụ thuộc gia đình — nên dù học đại học hay không, sau 18 tuổi hãy đi làm để độc lập tài chính; lúc đó chỉ cần lo cho bản thân, hoàn toàn không khó. Rồi lập tức tích lũy, đầu tư. Làm đúng phương pháp thì hành trình trung bình khoảng 10 năm; mô hình có 17 năm, nên với mindset đúng, kiên trì và phương pháp đúng thì chắc chắn đủ thời gian. Đi làm còn tích lũy vô số vốn sống quý giá — nền tảng của những mindset vững chắc.

Mindset. Anh gọi bốn khía cạnh này là vốn sống. Càng tích lũy nhiều càng hiểu rõ mình là ai, muốn gì, dần mường tượng ra bức tranh cuộc đời. Nhưng đừng coi đó là bản vẽ ngôi nhà, vẽ sao xây y vậy — cuộc đời như thế thì rất chán; hãy coi nó là la bàn: trên hành trình có thể rẽ ngang rẽ dọc tùy hoàn cảnh và giai đoạn, nhưng tổng thể vẫn đi về hướng mang lại nhiều hạnh phúc nhất. Mốc 35 tuổi chỉ là gợi ý; mỗi người sẽ ngắn hay dài hơn tùy điều kiện.

Sau 17 năm ấy ta có: vô số trải nghiệm; kiến thức sâu rộng; một loạt mindset vững chắc — tự do tài chính, biết đủ, tự do khỏi vật chất, growth mindset để liên tục đón nhận cái mới, kiên trì làm gì cũng tới nơi tới chốn...; sau lưng là tấm lá chắn của tự do tài chính, cuộc sống không còn bị tiền bạc chi phối; và trước mặt là chiếc la bàn — biết rõ mình muốn làm gì, điều gì mang lại hạnh phúc nhất.

Giai đoạn 2 — Tận hưởng và chia sẻ cuộc đời 16:08

Với nền tảng đó, ta tự do tận hưởng cuộc đời theo bất kỳ cách nào. Thích xây gia đình thì có nền tài chính vững để chu cấp cuộc sống tươm tất, có mindset làm chỗ dựa vững chắc cho gia đình, có kiến thức để nuôi dạy con tốt nhất — yên tâm tận hưởng cuộc sống gia đình ở những cung bậc hạnh phúc nhất. Thích kinh doanh hay làm việc thì thoải mái theo ý mình, với tâm thế vẫn còn tấm lưới an toàn phía sau — dám chơi những "game" rủi ro nhất mà không sợ gì, dễ mạo hiểm hơn người đang cầm sổ đỏ của gia đình đi đánh cược năm ăn năm thua, thua là cả nhà ra đường; anh không tin trong một ván bài người đó có lợi thế — họ luôn phải thương lượng ở thế yếu. Thêm kiến thức và mindset phía sau, cuộc chơi kinh doanh sẽ rất thú vị, và dù lên hay xuống vẫn luôn ở trạng thái tận hưởng. Ta còn có thể chơi nhiều trò cùng lúc — cả kinh doanh lẫn gia đình — và chơi đều xuất sắc. Đây là giai đoạn hưởng thành quả của những năm gieo trồng.

Những tầng hạnh phúc cao hơn 19:57

Hạnh phúc dần lớn lên, đưa ta tới những tầng cao nhất của tháp hạnh phúc: niềm vui vượt khỏi hạnh phúc của riêng mình — tìm hạnh phúc trong việc mang lại giá trị cho xung quanh. Đây là lúc gây dựng con đường thứ hai, con đường chia sẻ, và nghĩ tới di sản (legacy) mình để lại. Chia sẻ không chỉ là từ thiện: có thể là khoa học — toàn tâm nghiên cứu một giải pháp; lập công ty, tổ chức giải quyết một vấn đề xã hội; hay đơn giản là truyền lại kiến thức cho thế hệ trẻ — miễn mang lại hạnh phúc cho mình và giá trị cho xung quanh. Lúc này có thể giảm dần tập trung vào hoạt động chính, dành nhiều hơn cho hoạt động chia sẻ. Hành trình có thể nhiều gập ghềnh, nhưng với nền tảng đang có, nó vẫn rất hạnh phúc.

Giai đoạn 3 — Những năm cuối đời 22:40

Khi mọi thứ phát triển tới một tầm nào đó, bắt đầu chuẩn bị kế thừa cho cả hoạt động chính lẫn hoạt động cho đi. Nếu hoạt động chính là gia đình, kế thừa là truyền lại cho con cháu sự minh triết (wisdom), những nguyên tắc (principles) đã thu thập được — anh không nói về để lại tiền bạc, vì anh nghĩ không nên để lại tiền cho con cháu: hãy để lại bài học, cách suy nghĩ, cách tư duy, phương pháp học tập để chúng tự vạch đường; có những thứ đó thì bắt đầu từ con số không vẫn có thể thành công, hạnh phúc; thiếu chúng thì để lại bao nhiêu tiền cũng chỉ hại chúng. Nếu hoạt động chính là doanh nghiệp, đó là lúc đào tạo lớp lãnh đạo kế thừa. Hoạt động chia sẻ cũng vậy, để nó tiếp tục sau khi ta ra đi. Rồi lui dần về phía sau quan sát, hướng dẫn người kế thừa, nhìn mọi thứ vận hành mà không cần mình; tổng kết lại những bài học, kinh nghiệm, minh triết — chắc chắn rất quý cho thế hệ sau. Xong việc đó thì tận hưởng thời gian còn lại, nhẹ nhàng bước qua mốc 70, tận hưởng những năm "cộng thêm", và mỉm cười chờ ngày chia tay một cuộc đời đáng sống.

Độc lập — Tự do — Hạnh phúc

Văn bản chính thức nào của Việt Nam cũng có một câu rất hay: Độc lập – Tự do – Hạnh phúc, và mọi điều trong tập xoay quanh nó: bước vào đời thì cố gắng độc lập càng sớm càng tốt — bắt đầu từ độc lập tài chính, tự lo cho mình, rồi độc lập về suy nghĩ, kiến thức, mindset; từ đó xây nền tảng tự do — tự do tài chính, tự do khỏi vật chất, tự do trong suy nghĩ, tự do sống theo cách mình muốn; có tự do thì vững vàng đi tìm hạnh phúc, và hạnh phúc dần dẫn tới viên mãn. Ngay cả giai đoạn đầu, hành trình hoàn thiện bản thân mỗi ngày, chứng kiến những gì mình gieo trồng lớn dần, cũng mang lại rất nhiều hạnh phúc — kết quả là một cuộc đời toàn hạnh phúc, đáng sống cho mình và cho cả xung quanh. Câu anh rất thích: hãy làm sao để khi rời khỏi thế giới này, nó tốt hơn một chút so với lúc ta bước vào. Đây không phải công thức để sống y hệt, mà là gợi mở để mỗi người gia giảm cho hợp với con đường riêng.