Đi tìm ý nghĩa cuộc sống

Giới thiệu và tâm tình 0:42

Tập đặc biệt: như cùng pha ấm trà ra hiên ngồi tâm sự, anh Hiếu chỉ chuẩn bị vài ý rồi nói ngẫu hứng. Thứ Sáu tuần trước Sài Gòn bước vào đợt phong tỏa nghiêm ngặt hơn; trùng hợp, cùng lúc Sydney — nơi anh đang sống, "quê hương thứ hai" — cũng nâng mức giãn cách. Lạ là anh lại thấy như vậy "hay": có cảm giác mình cùng chia một phần khó khăn với người thân, bạn bè ở Sài Gòn, dễ chịu hơn là ở nơi sung sướng trong khi họ khổ. Dù Sydney cũng đối mặt biến chủng mới, anh ít lo hơn vì Úc có hệ thống y tế và an sinh xã hội tốt; người nghèo vẫn có hỗ trợ của chính phủ, không đến mức cùng cực như người nghèo ở Sài Gòn — những người anh nghĩ tới nhiều nhất những ngày này. Tối qua anh xem một clip rất xúc động: một bài hát nhẹ nhàng về Sài Gòn giãn cách, cùng hình ảnh các bạn trẻ đi làm thiện nguyện giúp người nghèo.

Câu chuyện của bác sĩ Frankl 4:40

Công việc của anh có mảng lớn về trải nghiệm khách hàng, nên anh thường nghiên cứu tâm lý học. Anh hay nói với bạn bè đại dịch giống một cuộc thế chiến — đời người chắc chỉ thấy một lần — chỉ khác là cả nhân loại đứng chung một phía, bên kia là kẻ thù vô hình. Nhắc chiến tranh, anh kể chuyện Viktor Frankl, bác sĩ người Áo gốc Do Thái bị Đức Quốc xã đưa qua nhiều trại tập trung, có những trại khét tiếng như Auschwitz, Dachau. Ông là một trong số hiếm hoi sống sót, rồi dùng chính trải nghiệm đó để phân tích tâm lý học.

Trong trại, con người bị tước hết những thứ cơ bản nhất — vật chất lẫn danh dự, nhân phẩm: đói rét, bệnh tật, lao động khổ sai, bị hành hạ bất cứ lúc nào vì lý do ngẫu nhiên; và tệ nhất, trại lập ra để hành quyết, nên cái chết gần như chắc chắn và có thể tới bất cứ lúc nào. Anh từng tự hỏi điều gì khiến họ không tự sát. Bản năng tham sống? Nhưng sống tiếp chỉ để bị hành hạ rồi đằng nào cũng tới lượt mình — bản năng ấy không đủ. Câu trả lời sâu hơn là chữ why — lý do để tiếp tục sống, hay tiếng Việt có một từ rất hay: lẽ sống. Có nó thì vượt qua được bất kỳ hoàn cảnh nào; không có thì dễ rơi vào tuyệt vọng, tiêu cực, thậm chí tìm tới hành động hại bản thân.

Theo quan sát của Frankl, trong trại có ba nhóm:

1. Kapo — tù nhân Do Thái chọn làm tay sai cho Đức Quốc xã để quản lý tù khác, nhiều khi còn ác hơn cả lính Đức.
2. Những người buông xuôi — cuộc sống quá cùng cực, có khi cả gia đình đã bị giết, nên không còn chút niềm tin hay động lực nào. Ngay khi có thái độ bất cần, đa số bị xử tử; không bị xử thì cũng chìm dần vào bệnh tật rồi qua đời.
3. Những người bằng cách nào đó tìm ra động lực sống — nhóm có xác suất sống sót cao nhất. Frankl thuộc nhóm này: còn sống ngày nào thì dùng chuyên môn chăm sóc, chữa trị cho bạn tù — sứ mệnh lớn tới mức có lần ông từ chối một cơ hội trốn thoát vì không chấp nhận được ý nghĩ bỏ rơi bệnh nhân. Một mục tiêu đủ mạnh để sẵn sàng chết vì nó thì điều kiện sống không còn quật ngã được.

Khoảng trống hiện sinh

Đáng tiếc là việc thiếu chữ why khá phổ biến trong xã hội hiện đại: sáng tới sở, chiều về, lặp lại nhàm chán; cuối tháng lãnh lương đi mua sắm để có niềm vui ngắn hạn. Anh hay nói với bạn bè việc đó "không khác mấy so với đi bốc vác để có tiền mua ma túy" — làm việc mình không thích đổi lấy tiền, rồi dùng tiền mua niềm vui ngắn hạn. Tới lúc giật mình hỏi: cuộc đời chỉ có vậy thôi sao? Thế hệ cha ông sinh ra trong chiến tranh, thiếu thốn hơn nhiều, nhưng có thứ ngày nay ta phải đi tìm mới có — một chữ why rất lớn, được thời thế trao vào tay: đứng lên bảo vệ tổ quốc và điều họ tin là đúng, đủ lớn để đánh đổi cả tính mạng. Người trẻ hôm nay (không chỉ ở Việt Nam) có điều kiện sống tốt hơn nhiều nhưng thiếu điều đó. Số ít chịu khó tìm và may mắn tìm ra thì có rất nhiều động lực, rất thành công; số đông cứ lầm lũi đi tới mà câu hỏi "vì sao mình làm những việc này, cuối cùng là vì cái gì" cứ lơ lửng trên đầu, dần dần mọi thứ trở nên vô nghĩa, cuốn vào lối mòn dùng vật chất như thuốc an thần tạm thời trong khi sự trống rỗng lớn dần — rồi trong vô thức dẫn tới những câu hỏi tăm tối hơn: tại sao phải tiếp tục? Chính podcast này cũng từng nhận được những câu hỏi như vậy.

Tâm lý học gọi đó là khoảng trống hiện sinh (existential vacuum). Hình dung đầu óc như một chai nước: đổ bớt 50% nước thì 50% không khí tràn vào thế chỗ; đổ hết thì 100% là không khí. Mất động lực sống thì suy nghĩ tiêu cực lập tức tràn vào thế chỗ; nặng nhất là tìm tới cái chết. Bình thường đã nguy hiểm, giai đoạn dịch bệnh càng nguy hiểm hơn: kinh doanh thua lỗ, người lao động thất nghiệp, ngày nào thức dậy cũng đối mặt áp lực — như những cơn gió thổi bùng ngọn lửa âm ỉ từ trước, nhẹ thì trầm cảm, nặng thì hành động tiêu cực. Cách tốt nhất là tìm mục tiêu để theo đuổi, rồi dần dần tìm lại ý nghĩa cuộc sống — như Frankl chọn sứ mệnh chăm sóc bạn tù.

Quyền lựa chọn không ai lấy đi được

Có lúc anh hoài nghi: xem những mảnh đời bất hạnh ở Việt Nam, anh tự hỏi ta ngồi đây nói thì dễ — phải chăng có một giới hạn mà khổ quá mức đó thì ai cũng buông xuôi? Câu chuyện của Frankl cho câu trả lời thuyết phục: trong trại vẫn có những người hằng đêm đi an ủi người xung quanh, nhường mẩu bánh mì cuối cùng của mình. Ta có thể bị lấy đi mọi thứ — tài sản, tự do, cả danh dự và nhân phẩm — nhưng có một điều không ai lấy được: quyền lựa chọn thái độ trước một hoàn cảnh. Chọn làm tay sai, chọn buông xuôi, hay chọn tìm lý do để bước tiếp — lựa chọn đó luôn thuộc về ta. Nếu địa ngục trần gian của trại tập trung còn không lấy được nó, thì không hoàn cảnh nào lấy được.

Một câu chuyện khác: một người đàn ông vừa mất vợ tới gặp chuyên gia tâm lý, thấy mất hết ý nghĩa sống. Bác sĩ hỏi: nếu ông chết trước và vợ ông còn sống thì sẽ thế nào? Ông đáp sẽ rất kinh khủng với bà, bà sẽ rất đau buồn. Bác sĩ nói: vậy chính việc bà ra đi trước đã giúp bà tránh khỏi nỗi đau đó, và ông là người gánh thay cho bà. Người đàn ông im lặng, bình tĩnh lại, rồi bắt tay bác sĩ ra về. Bác sĩ không thể mang người vợ trở lại, chỉ giúp ông đổi góc nhìn — tìm được ý nghĩa của sự việc thì nỗi đau tự được hóa giải phần lớn. Câu của Nietzsche anh rất thích: ai đã tìm được lý do vì sao để sống thì có thể chịu đựng gần như bất cứ hoàn cảnh nào.

Biến khó khăn thành cơ hội

Đọc một số nghiên cứu kinh tế vĩ mô về đại dịch, anh nghĩ phía trước còn nhiều khó khăn, kể cả dư chấn kinh tế sau dịch: công ty cắt giảm, người mất việc, người kinh doanh thua lỗ. Thay vì coi đó là khó khăn chồng khó khăn, hãy nhìn khó khăn và thất bại như cơ hội đi tìm ý nghĩa cuộc sống — mọi việc cứ bình thường thì có khi ta bị quán tính lôi đi mãi; mất việc có khi là cơ hội chọn lại một công việc mình yêu thích, có ý nghĩa hơn. Bắt đầu đơn giản bằng những mục tiêu nhỏ cho đợt giãn cách — đọc một quyển sách, học một ngôn ngữ mới, tìm hiểu một lĩnh vực mới — thậm chí để lại trong phần bình luận như một lời tự hứa; sau đó đặt mục tiêu xa hơn, dần dần sẽ tới chữ why của mình. Anh đã tìm ra chữ why của mình và xác nhận đó là nguồn động lực rất lớn trong mọi hoàn cảnh. Như câu thường được gán cho Mark Twain: hai ngày quan trọng nhất đời người là ngày ta sinh ra, và ngày ta hiểu ra vì sao.