9 sai lầm về tài chính cá nhân khi 20-30 tuổi

Giới thiệu 1:30

Trên Facebook, anh Hiếu vừa kể chuyện Matt — cậu trợ lý anh dẫn dắt gần trọn hành trình tự do tài chính, từ thời thực tập tới khi vừa vượt cột mốc độc lập tài chính. Từ góc nhìn người dẫn dắt, anh tổng kết những bài học, chia thành nhiều tập; tập này dành cho tuổi 20–30 — đa số còn độc thân, thu nhập chưa cao, nhưng là giai đoạn quan trọng nhất để xây mindset và mô hình quản lý tài chính. Setup đúng thì thành bệ phóng; setup sai hoặc không setup gì thì dễ cả đời không có tự do tài chính, cứ loay hoay làm việc phục vụ tiền bạc. Anh tin học từ thất bại hiệu quả hơn học từ câu chuyện thành công, nên mọi kinh nghiệm được kể dưới dạng sai lầm, chia ba giai đoạn: tích lũy, chi tiêu, đầu tư.

Tích lũy

1. Không theo dõi thu chi 4:04. (Chi tiết ở tập 4 loạt tự do tài chính.) Chỉ riêng việc nắm được thu nhập, mức chi tiêu tối thiểu và tiêu chuẩn của mình đã giúp rất nhiều — là nền để mở rộng nguồn thu và tối ưu chi tiêu, bỏ những khoản không cần thiết. Nền tảng căn bản nhất của tự do tài chính là tăng thu tối đa, giảm chi tối thiểu; không có bức tranh thu chi thì dễ có bao nhiêu xài bấy nhiêu. Điều quan trọng không phải làm ra bao nhiêu mà tiết kiệm được bao nhiêu: có người kiếm rất nhiều vẫn tháng nào xài tháng đó, có người kiếm ít hơn nhiều nhưng nhờ có phương pháp vẫn dư để tiết kiệm.

2. Nợ xấu, nợ thẻ tín dụng 5:52. Thẻ tín dụng tạo cảm giác mua hàng mà không thấy mất tiền — quẹt cái là xong, tiền vẫn bị trừ nhưng cảm giác như nó chưa rời khỏi túi; đó là thủ thuật ngân hàng dùng để kích thích chi tiêu. Khi đã nợ, ngân hàng chỉ đòi một khoản tối thiểu (minimum payment), phần còn lại dời sang tháng sau kèm lãi suất không nhỏ. Thống kê ở Mỹ: trung bình mỗi người nợ thẻ hơn 6.000 USD, nhiều người vài chục nghìn. Dùng tốt thì thẻ cũng có ưu điểm: trả đúng hạn là chiếm dụng vốn một thời gian không lãi, tích điểm, và lớn nhất là xây điểm tín dụng (credit score) cho người mới. Nhưng là con dao hai lưỡi — không tự tin vào khả năng quản lý chi tiêu thì nên đóng hết thẻ, khi đã làm chủ được chi tiêu thì mở lại.

3. Dựa vào một nguồn thu nhập 8:05. Nhắc tới đa dạng hóa (diversify), người ta thường chỉ nghĩ tới danh mục đầu tư mà quên thu nhập. Giai đoạn đầu dễ nghĩ có việc chính là xong, để nó thành nguồn thu duy nhất — lỡ có chuyện như đợt dịch vừa rồi thì không còn nguồn dự phòng nào, như bỏ hết trứng vào một rổ. Trong đa số trường hợp, việc chính hiếm khi chiếm hết thời gian và năng lượng. Ví dụ là Matt: trước khi về làm trợ lý, cậu có việc chính ở một công ty công nghệ, ngoài giờ nhận freelance, cuối tuần làm bartender ở một quán bar, rảnh thì vác máy đi chụp ảnh bán trên các trang stock photo. Nhiều nguồn thu, sống rất tiết kiệm trong thời gian dài, cộng chiến lược đầu tư đúng hướng — không hề phức tạp, ai cũng làm được, chỉ đòi hỏi kiên nhẫn — nên hành trình của cậu chỉ mất khoảng 7 năm. Muốn có trái ngọt thì phải bước ra khỏi vùng thoải mái; đó là lựa chọn chứ không phải số phận — có đủ quyết tâm đứng dậy làm việc khi người khác đang nghỉ ngơi hay không.

Chi tiêu

4. Tiêu xài hoang phí, đua đòi 11:13. Hay xảy ra khi thu nhập bắt đầu tăng: tự thưởng một loạt món đồ chơi đa phần không thực sự cần. Tiếng Anh gọi là keeping up with the Joneses — đua đòi cho bằng anh bằng em: đang đi xe bình thường, thấy bạn bè đi xe tay ga đắt tiền thì có tiền là đổi xe; ở mức thu nhập nào cũng vậy — đang đi Toyota, trúng một khoản đầu tư là đổi sang Mercedes. Có tiền mua đã là lãng phí; nguy hiểm hơn là đi vay để mua, ôm vào người một loạt nợ xấu. Đừng quan tâm "oai" với ai, quan trọng là tinh thần mình có thoải mái không. Mà nếu chỉ xét chuyện oai: một người đi chiếc xe cà tàng như Matt nhưng có danh mục đầu tư hàng triệu đô, một người đi Mercedes nhưng sau lưng là núi nợ, làm tới đâu trả nợ gần hết tới đó — ai oai hơn?

5. Lãng phí vào cà phê, tiệc tùng 13:27. Rất phổ biến ở Việt Nam; thoạt nghĩ không bao nhiêu nhưng cộng dồn năm này qua tháng nọ thì rất lớn — mà nếu đem đầu tư thì một sinh ra mười, nên lãng phí một đồng ở đây thật ra là mất mười đồng. Không phải sống như thầy tu, nhưng có cách tự bảo vệ:

• Ngân sách phong bì: mỗi tháng lãnh lương tách ra 1–2 triệu tùy thu nhập bỏ vào một phong bì; xài hết thì nhịn tới tháng sau.
• Tìm gốc rễ của nhu cầu rồi nghĩ cách có được cốt lõi đó mà tốn ít tiền hơn: thích uống cà phê thì mua về tự pha; thích không khí bạn bè thì sáng cuối tuần mời vài người bạn tới nhà uống cà phê — biết đâu còn thú vị hơn ra quán.

6. Sai chiến lược cho chi phí yêu đương 15:40. Lời khuyên của anh — "nếu được" — là ở tuổi này đừng yêu đương gì hết, tập trung vào sự nghiệp và tài chính; khi đã có sự nghiệp, có tài chính thì con đường yêu đương sau này rộng hơn rất nhiều. Matt từng làm vậy suốt một thời gian dài (làm việc liên tục như thế thì thời gian đâu mà yêu); gần đây cậu đã có người yêu, và với mindset vững chắc về cuộc sống và tài chính như hiện tại, cậu hẳn là một người rất thú vị — không phải các cô đến với cậu vì tiền, nhưng ai mà không ngưỡng mộ một triệu phú tự thân có nhiều vốn sống và câu chuyện thú vị. Anh hiểu đó là lời khuyên cực đoan, ít người làm được. Nên nếu có yêu cũng không sao, nhưng tránh sai lầm phổ biến (nhất là các bạn nam): cố xây hình tượng sống cao hơn mức mình đang có. Thứ nhất, tình yêu phải từ điều chân thật nhất mới bền; người mình yêu là người mình muốn gặp thường xuyên nhất, lần nào gặp cũng phải diễn thì rất mệt. Thứ hai, dùng tiền để gây ấn tượng thì chỉ thu hút được người thích tiền — rồi khi họ phát hiện bạn không nhiều tiền như hình ảnh đã xây thì sao? Còn người thật sự không quan tâm tiền, muốn đi đường dài với bạn thì sẽ rất trân trọng việc bạn làm chủ được chi tiêu và đang tập trung đầu tư. Hãy nói thẳng với cô ấy mình đang theo đuổi hành trình tự do tài chính — đa số sẽ hỏi "tự do tài chính là gì", và đó là chủ đề rất hay để chia sẻ; tuyệt hơn nữa nếu truyền được cảm hứng để cả hai cùng thực hiện — nền tảng vững cho gia đình tương lai, xác suất thành công cao hơn nhiều so với dẫn cô ấy vào nhà hàng năm sao để khoe.

Đầu tư

7. Không sẵn sàng vốn để đầu tư 19:32. Câu anh rất thích: thành công là khi sự chuẩn bị gặp cơ hội. Trên hành trình đầu tư chắc chắn sẽ có lúc bước ngang qua những cơ hội biết chắc là thắng — một người quen cần bán gấp căn nhà giá rẻ, hay một công ty đang nhắm bỗng giảm giá vì một tin đồn "trời ơi đất hỡi" mà ta biết chắc khi tâm lý đám đông qua đi thì cổ phiếu sẽ lên lại. Không có sẵn vốn thì chỉ biết ngậm ngùi nhìn cơ hội trôi qua — lý do anh nhấn mạnh tiết kiệm ở phần đầu. Ta không chỉ lãng phí khoản lẽ ra tiết kiệm được, mà còn mất luôn cơ hội đôi khi gấp nhiều lần khoản đó: chi phí cơ hội (opportunity cost).

8. Bắt đầu đầu tư quá trễ 21:05. Lý do là hiệu ứng cộng dồn (compound effect) — sẽ có tập riêng; hiểu nôm na là cùng số vốn, đầu tư càng sớm thì tỷ lệ sinh lời càng cao. Hãy đầu tư ngay khi có tiền nhàn rỗi. Kênh chủ yếu của anh là chứng khoán và anh truyền lại cho Matt, nhưng còn nhiều kênh khác — miễn là càng sớm càng tốt. Điểm then chốt của tự do tài chính: tiền phải tự đi kiếm thêm tiền, đừng để nó ngồi yên.

9. Không đầu tư cho bản thân 22:10. Quy tắc của anh: đụng tới đầu tư cho kiến thức thì không bao giờ tiếc. Anh có thể đắn đo đi đắn đo lại khi mua một tai nghe 400 đô, nhưng sẵn sàng bỏ 2.000 đô cho một khóa học mà không phải nghĩ nhiều. Mọi thứ trên đời đều có thể có rồi mất — làm ăn lúc thành lúc bại, đầu tư lúc thắng lúc thua — chỉ kiến thức là đầu tư rồi không bao giờ mất, chỉ tăng thêm. Bên cạnh kiến thức là đầu tư cho sức khỏe, cả thể chất lẫn tinh thần — những khoản chắc chắn không bao giờ lỗ.

Chính anh cũng từng mắc những sai lầm này ở tuổi 20–30, và chỉ mong hồi đó có ai nói với mình sớm hơn.