Những trường hợp không nên đầu tư

Giới thiệu 0:00

Sau loạt bài tự do tài chính, nhiều người hỏi cách quản lý quỹ dự phòng, nhiều nhất là: có nên đem quỹ dự phòng đi đầu tư để khỏi mất giá, và có nên thay nó bằng bảo hiểm nhân thọ? Anh Hiếu có một bài giảng về chủ đề này trong khóa học đầu tư, và quyết định tặng lại cho người không học khóa.

Bài giảng chính 2:32

Bài trước nói vì sao nên đầu tư và nên bắt đầu sớm; bài này làm ngược lại — những trường hợp khoan đầu tư, vì đầu tư lúc đó dễ đặt mình vào rủi ro, thậm chí làm tài sản đi lùi. Có ba trường hợp, kèm cách khắc phục.

1. Vẫn còn nợ xấu 3:55

Nợ xấu là các khoản nợ lãi cao: nợ thẻ tín dụng, vay nặng lãi, vay nóng, cầm đồ; với anh, vay mua xe, vay cá nhân, vay tiêu dùng cũng là nợ xấu. Lấy loại "đàng hoàng nhất" là nợ ngân hàng: nợ 100 triệu lãi 20%/năm (so với vay nặng lãi hay "xã hội đen" tính theo tháng, theo tuần thì đã khá dễ thở). Giờ bạn tích lũy được đúng 100 triệu. Nhiều người nghĩ cứ khất nợ, tiếp tục trả lãi, đem 100 triệu đi đầu tư mong sinh lời đủ trả dứt nợ. Lời khuyên chân thành: đừng — dùng nó trả dứt điểm nợ xấu trước, vì đa số sẽ không làm được như kế hoạch mà chỉ hao vốn.

Lợi suất trung bình được coi là tốt trên thị trường chứng khoán khoảng 10–15%/năm (tùy chiến lược); trừ lạm phát 3–5% thì còn khoảng 7–10% — lấy tròn 10%, tức 10 triệu/năm. Trong khi trả ngân hàng 20 triệu/năm lãi: mỗi năm đi lùi 10 triệu. "Nhưng tiền mã hóa, Tesla, Hòa Phát tăng 5–7 lần trong vài năm" — tâm lý rất phổ biến khi nhìn biểu đồ rồi tiếc "phải chi mua lúc này, bán lúc kia". Thực tế phải đúng ba lần: đúng mã, đúng lúc mua, đúng lúc bán — xác suất vô cùng nhỏ; các nhà đầu tư kỳ cựu nói làm được còn khó hơn lên trời, 99% người cố làm đều thất bại. Hãy bỏ suy nghĩ đó, dùng chiến lược dài hạn như đầu tư thụ động. Trả dứt nợ thì không còn vốn đầu tư, tài sản không đi lên — nhưng ít nhất không đi lùi (cách xóa nợ có trong loạt bài tự do tài chính).

Còn khía cạnh tinh thần: anh cam đoan cảm giác không nợ ai là một trong những cảm giác thoải mái, tự do nhất. Ai từng nợ nần sẽ hiểu cảm giác sáng thức dậy là nghĩ ngay tới nợ, điện thoại reo là lo có phải chủ nợ, phải nghĩ cách khất — rất căng thẳng, khó tập trung việc khác. Không còn tiền đầu tư nhưng tinh thần thoải mái, dồn được tâm trí vào kiếm tiền và bắt đầu tích lũy.

2. Thu nhập thấp hơn chi tiêu 11:01

Trả xong nợ rồi thì phải bảo đảm thu nhập đủ trang trải và cao hơn mức sống hằng ngày; kiếm ít hơn nhu cầu tối thiểu là đang đi lùi. Lúc đó khoan nghĩ tới đầu tư, tập trung tăng thu, giảm chi:

• Giảm chi: trước hết theo dõi mọi khoản chi (hướng dẫn trong loạt bài tự do tài chính), có bức tranh tổng quát thì xác định khoản nào cần, khoản nào không, rồi loại dần. Như câu nổi tiếng: quan trọng không phải kiếm được bao nhiêu mà tiết kiệm được bao nhiêu. Quan trọng vậy nhưng không quá khó.
• Tăng thu: khó hơn, không có bí quyết gì ngoài cố gắng tạo thêm nguồn thu. Matt, trợ lý của anh — người vừa đạt tự do tài chính — có thời gian ngoài việc chính còn làm thêm freelance, cuối tuần làm bartender ở quán bar, rảnh thì chụp ảnh bán trên các trang ảnh stock.

Giảm chi tới tối thiểu, tăng thu tối đa. Còn thiếu trước hụt sau mà vội đầu tư thì như chưa biết bò đã chạy — chắc chắn rất đau mà chẳng tới đâu. Chỉ khi tổng thu nhập cao hơn chi tiêu tối thiểu mới bắt đầu tích lũy quỹ dự phòng, rồi quỹ đầu tư — lúc đó đầu tư mới lâu dài, bền vững được.

3. Chưa có quỹ dự phòng 14:07

(Cách xây quỹ có ở tập 4 loạt bài tự do tài chính.) Hai loại:

• Emergency fund (quỹ khẩn cấp) — cho chuyện bất khả kháng không đoán trước: công ty giải thể, đột ngột mất việc; tệ hơn là bệnh phải nằm viện, vừa không đi làm được vừa tốn viện phí. Độ lớn tính bằng số tháng × chi tiêu tối thiểu; số tháng anh gọi là runway — số tháng sống được mà không có thu nhập nào. Đa số chuyên gia khuyên 3–6 tháng; anh khuyên từ 6 tháng trở lên; quỹ khẩn cấp của anh là 12 tháng.
• Sinking fund (quỹ dự trù) — cho chi tiêu có kế hoạch: đổi máy tính 6 tháng nữa, đổi xe một năm nữa, sửa nhà ba năm nữa. Không tính bằng runway mà bằng số tiền cụ thể chia theo mốc thời gian, mỗi người mỗi khác.

Có nên đem quỹ khẩn cấp đi đầu tư để khỏi mất giá? Quay lại lý do tồn tại của nó. Đầu tư dài hạn có hai chiến lược chính: active investing — chủ động chọn công ty đã tìm hiểu kỹ, mong công ty phát triển thì khoản đầu tư tăng theo; và passive investing — đầu tư theo tăng trưởng của thị trường. Active investing lên xuống rất thất thường (như loạt bài "Hành trình đầu tư vào công ty 39 tỷ đô"), nhất là công ty đang phát triển, chưa phải bluechip; lúc giảm gọi là paper loss (lỗ trên giấy) — chưa bán thì chưa phải lỗ thật (actual loss). Passive investing còn phụ thuộc nhiều hơn vào việc giữ và tránh bán ra trong thời gian rất dài — ít nhất từ lúc bắt đầu tới lúc tự do tài chính, tức hàng chục năm. Đem quỹ khẩn cấp đi đầu tư thì lỡ gặp chuyện bất trắc, ta bị buộc phải bán vào lúc không có lựa chọn — biến lỗ trên giấy thành lỗ thật (active), hoặc phá luôn cả chiến lược (passive). Vì vậy phải có quỹ khẩn cấp trước khi đầu tư: mục tiêu của nó không phải kiếm tiền mà là bảo vệ tiền — để không bao giờ phải bán khoản đầu tư ngoài ý muốn.

Có nên thay bằng bảo hiểm nhân thọ? Quỹ khẩn cấp không chỉ cho sức khỏe mà cho mọi loại bất trắc: mất việc, xe bất ngờ hư, nhà bất ngờ cháy... Bảo hiểm chỉ tập trung vào vài loại rủi ro nhất định, nên có sẵn quỹ dự phòng bằng tiền mặt vẫn an toàn và tốt nhất.

Hai tính chất quan trọng nhất của quỹ khẩn cấp:

1. Tính sẵn sàng — đem mua đất thì bán một mảnh đất hay ngôi nhà mất rất nhiều thời gian, không thể nhanh như rút tiền ngân hàng hay bán khoản đầu tư.
2. Biết chắc giá trị — đem mua tiền mã hóa, loại tài sản biến động (volatile) rất mạnh: hôm nay 100 triệu, với chi tiêu 10 triệu/tháng thì runway 10 tháng; tháng sau còn 50 triệu thì không biết mình còn bao nhiêu runway — rất nguy hiểm, không làm tròn vai quỹ khẩn cấp.

Tốt nhất vẫn là tiền mặt. Đừng quá quan tâm khía cạnh đầu tư của quỹ dự phòng; giá trị của nó nằm ở việc bảo đảm các khía cạnh khác, kể cả giúp hoạt động đầu tư an toàn hơn — và mang lại cảm giác an toàn khi biết sau lưng có nhiều tấm lưới, thứ tiền không mua được. Để giảm mất giá phần nào, có thể bù bằng lãi tiết kiệm: quỹ khẩn cấp của anh để trong tài khoản tiết kiệm; quỹ dự trù (kém quan trọng hơn) thì anh để vào quỹ ETF, cố chọn những quỹ biến động thấp.

Tóm lại, trước khi đầu tư phải: trả dứt nợ xấu; bảo đảm thu nhập cao hơn chi tiêu tối thiểu; và có các quỹ dự phòng. Đây là bài cuối của học phần một (why); học phần sau bắt đầu tìm hiểu thị trường chứng khoán vận hành ra sao.