Những áp lực tiêu cực và sự cặm cụi

Niềm vui nho nhỏ 0:42

Podcast vừa vượt 100.000 người đăng ký YouTube sau chưa tới bảy tháng từ tập đầu — anh Hiếu không nghĩ đạt được nhanh vậy. Anh không kể để khoe, mà mượn thành quả nhỏ này làm cớ trả lời câu hỏi nhiều bạn trẻ gửi: bí quyết thành công là gì? Bắt đầu từ một buổi trò chuyện, một bạn hỏi: hồi bằng tuổi con, chú làm sao chống lại áp lực? Con bị áp lực vì kỳ vọng tự đặt cho mình — phải đạt trình độ này ở tuổi kia, kiếm được bấy nhiêu tiền vào lúc nọ — rồi chính kỳ vọng đó làm con thất vọng. Con đã xem bài về kỳ vọng của chú (chỉ nên kỳ vọng vào bản thân, đừng kỳ vọng vào người khác), nhưng kỳ vọng vào bản thân quá nhiều cũng làm con áp lực. Bóc tách một lúc, anh chia sẻ rằng nguyên nhân sâu xa không dừng ở việc đặt kỳ vọng cho mình, mà ở sự so sánh.

Hai nhóm người 2:55

• Nhóm dễ dãi với bản thân — luôn có lý do: đến trễ vì kẹt xe, không xong việc vì sếp không hướng dẫn cụ thể, thất bại vì xã hội không cho môi trường tỏa sáng. Điểm chung: nguyên nhân không bao giờ từ họ, họ luôn là nạn nhân. Thẳng thắn mà nói, anh không quan tâm nhiều tới nhóm này: là nhân viên thì cho nghỉ, ngoài đời thì hạn chế tiếp xúc.
• Nhóm nghiêm khắc với bản thân 3:50 — nhiều mục tiêu, nhiều kỳ vọng, gặp vấn đề là chất vấn chính mình trước. Anh dành nhiều quan tâm hơn cho nhóm này vì họ có nền tảng tố chất tốt, chỉ chưa biết quản lý kỳ vọng, để nó phát triển mất kiểm soát thành áp lực tiêu cực.

Áp lực không hẳn xấu: ở mức hợp lý, nó là động lực phấn đấu rất hiệu quả — áp lực tích cực. Tới giờ anh vẫn liên tục tạo áp lực cho mình để mỗi ngày tốt hơn, chỉ khác là biết giữ nó ở mức hợp lý. Áp lực thành tiêu cực khi không kiểm soát được, quá lớn, bắt đầu tổn hại tinh thần, khiến ta hoài nghi rồi mất niềm tin vào bản thân.

Sự kỳ vọng độc hại 4:20

Áp lực tiêu cực đến từ kỳ vọng, mà kỳ vọng có hai nguồn: bên ngoài và bên trong. Giải quyết được nguồn bên ngoài — nguyên nhân chủ yếu — thì gần như giải quyết luôn nguồn bên trong. Kỳ vọng bên ngoài đến từ cha mẹ, thầy cô: cha mẹ Việt hay mong con thành kỹ sư, bác sĩ, giám đốc; không may con chỉ yêu thể thao hay hội họa thì kỳ vọng đó thành áp lực. Trừu tượng hơn là kỳ vọng từ xã hội, nơi hình ảnh người thành công là doanh nhân đi xe đắt tiền, ăn mặc sang trọng — tạo áp lực cho người có cuộc sống bình thường hơn. Với bạn trẻ kia, phân tích ra thì bạn thấy anh, thấy Matt (trợ lý của anh) đã tự do tài chính, cũng kỳ vọng mình như vậy, nhìn lại vị trí hiện tại còn khá xa nên thấy áp lực.

Sự so sánh "con nhà người ta" 6:50

Đằng sau kỳ vọng bên ngoài là một nguyên nhân nguy hiểm hơn: so sánh. Cha mẹ lấy hình ảnh giám đốc, bác sĩ, kỹ sư đặt lên con mình; con chấp nhận sự so sánh đó thì áp lực rất lớn. "Con nhà người ta" là một kiểu so sánh độc hại mà nhiều cha mẹ dùng rất vô tư. Còn kỳ vọng âm thầm hơn đến từ khuôn thước xã hội: báo chí tô vẽ người thành công là chủ tịch tập đoàn, diễn viên ca sĩ đi xe hơi, ăn mặc sang trọng; các bạn trẻ chưa vững tinh thần tiếp nhận mỗi ngày, coi là hiển nhiên, nhìn lại mình chưa có gì nên thấy mình thất bại. Ta quên mất bản chất thành công: theo anh, thành công cao nhất là hạnh phúc, viên mãn; tiền bạc, vật chất, địa vị chỉ là công cụ.

Anh nói không phải kiểu người không có tiền hay địa vị rồi "AQ" rằng chúng không quan trọng: do tính chất công việc, anh tiếp xúc nhiều tỷ phú, chính trị gia ở Úc, và (tạm gỡ nón khiêm tốn) bản thân cũng đã tự do tài chính, giữ những vị trí đủ để cam đoan: tất cả chỉ là phương tiện xây hạnh phúc. Dừng lại ở có phương tiện thì như có xe mà không biết lái tới nơi mình vui — người và xe vẫn đứng yên.

So sánh ở mức ít thì là động lực phát triển; quá nhiều thì rất độc hại — mất động lực, mất tự tin, hoài nghi bản thân. Thuốc giải gói trong hai chữ: cặm cụi.

Cặm cụi 9:55

Ví dụ từ YouTube. Trang đầu YouTube Studio có chức năng anh rất thích: cho thấy video mới nhất đang làm tốt thế nào so với các video trước (theo tỷ lệ người xem, lượt thích...). Nó khớp với phương châm của anh: mọi việc chỉ cần hôm nay tốt hơn hôm qua một chút. Anh không quan tâm người khác làm podcast ra sao, bao nhiêu người đăng ký, bao nhiêu view — thú thật anh còn không biết có kênh nào làm nội dung giống mình, vì chưa từng dành thời gian tìm hiểu. Thời gian rảnh anh dành để nghiên cứu cách tốt nhất truyền tải thông điệp giá trị cho người nghe: thời lượng bao nhiêu, nhạc nền ở mức nào để không gây mất tập trung. Kết quả là podcast không giống ai — không hẳn chỉ âm thanh, cũng không có hiệu ứng kỹ xảo, nhạc nền chỉ một bài phát đi phát lại — nhưng truyền tải tốt giá trị cho người nghe, với anh vậy là đủ. Bảy tháng qua anh cứ cặm cụi với một mục tiêu duy nhất: video đầu được 1.000 view thì video sau cố được 1.100 là vui rồi.

Anh rất thích chữ "cặm cụi" vì nghĩa rõ ràng: âm thầm, đều đặn cố gắng mỗi ngày, không quan tâm xung quanh — nghe hiền hòa nhưng rất mạnh. Nhiều lần dừng tay nhìn quanh, anh bất ngờ thấy mình đã đi rất xa so với những người từng định so sánh. Lo đi chậm? Đừng lo: toàn tâm toàn ý cặm cụi mỗi ngày thì tới lúc sẽ bất ngờ với kết quả. Một số bạn có chuyên môn về YouTube nói với anh: một kênh thuần giáo dục và tài chính — mảng ít người xem hơn giải trí — mỗi tuần chỉ một tập mà đạt 100.000 người đăng ký trong bảy tháng là tốc độ ấn tượng (họ nói chứ không phải anh nói). Cuộc sống cũng vậy: đừng quan tâm anh, Matt hay ai đã tự do tài chính; đặt mục tiêu rồi mỗi ngày hướng tới nó, hôm nay một bước, mai hai bước, mốt ba bước, tới lúc ngẩng mặt lên sẽ thấy đã đi rất xa — và quan trọng hơn, nó mang lại niềm vui.

Ví dụ từ điều hành doanh nghiệp. Có thể gây bất ngờ, vì kinh doanh là môi trường đầy phân tích thị trường, phân tích đối thủ, theo dõi nhất cử nhất động của đối thủ — có công ty còn có phòng ban riêng, trường kinh doanh dạy rất nhiều kỹ thuật phân tích cạnh tranh. Hồi chưa nhiều kinh nghiệm anh cũng làm vậy, rồi dần nhận ra đó là việc vô bổ, lãng phí thời gian và nguồn lực. Thay vào đó anh dồn toàn lực để hôm nay công ty vận hành hiệu quả hơn hôm qua một chút: tối ưu bộ máy, xây sản phẩm thật tốt, tạo trải nghiệm tốt nhất cho khách — hướng vào bên trong. Đa số trường hợp, dừng tay nhìn quanh thì đã bỏ xa đối thủ. Giờ anh không trực tiếp điều hành mà cố vấn cho các công ty, tổ chức, kể cả tổ chức của chính phủ Úc, và vẫn áp dụng triết lý này: chỉ dành 1% nguồn lực để ý đối thủ, 99% để tổ chức tốt hơn mỗi ngày; có cuộc họp anh còn bảo mọi người không làm phân tích đối thủ (competitor analysis). Lúc đầu nhiều người sốc, chính anh ban đầu cũng hơi e dè, nhưng kết quả theo thời gian luôn là đáp án tốt nhất. Theo anh, đây cũng là công thức phổ biến của các công ty vĩ đại: có để ý đối thủ, nhưng nguồn lực bỏ ra ít hơn nhiều so với đầu tư vào sản phẩm, trải nghiệm khách hàng và nội bộ.

Một bí mật ít ai nhận ra: đây cũng là điều khiến đối thủ sợ nhất — không phải mình có bao nhiêu vốn, bao nhiêu nhân viên, mà thấy mình cứ miệt mài mỗi ngày tốt hơn một chút. Giả sử anh có tâm lý cạnh tranh với một kênh podcast khác (dĩ nhiên anh không có, cũng chẳng ai rảnh cạnh tranh làm podcast), điều anh sợ nhất không phải micro tốt hay hiệu ứng giỏi, mà là thấy họ đều đặn ra nội dung mới, tập sau chỉn chu hơn tập trước. Nhưng theo đúng tinh thần, đối thủ có sợ hay không cũng đừng quan tâm.

Hãy tự tin để bỏ qua được những áp lực tiêu cực 19:05

Ngừng so sánh dẫn tới tự tin. Một câu anh rất thích, đại ý: tự tin không phải bước vào một căn phòng và nghĩ mình giỏi hơn mọi người trong đó, mà là bước vào và không so sánh mình với bất kỳ ai. Ngừng so sánh là lúc không còn hoài nghi bản thân — với anh, đó là đỉnh cao của tự tin, đóng vai trò rất lớn trong thành công ở công việc lẫn cuộc sống. Bỏ được so sánh thì gỡ được áp lực tiêu cực; chỉ còn lại một áp lực — hôm nay tốt hơn hôm qua một chút — áp lực tích cực, đủ để đi tới thành công lớn và mang lại nhiều niềm vui trên hành trình.

Trong mọi hành trình — đi chơi, dã ngoại, leo núi hay hành trình tự do — đích đến quan trọng nhưng không phải quan trọng nhất; quan trọng nhất là tìm thấy niềm vui trên đường đi, có nó mới đi xa được. Niềm vui lớn nhất của anh là thấy hôm nay tốt hơn hôm qua một chút; còn cứ nhìn sang xem người khác tới đâu, mình đứng thứ mấy thì không còn là niềm vui, mà là áp lực tiêu cực. Như phong trào chạy bộ đang nổi ở Việt Nam: niềm vui là thấy mình tốt hơn mỗi ngày, tận hưởng hành trình, không phải về nhất về nhì; thắng thua chỉ có trong cuộc đua nước rút, mà đời người giống chạy đường dài hơn. Nhiều người lẫn lộn, cố hơn nhà hàng xóm, nhà bên giàu thì mình phải giàu hơn, cố tới đích sớm hơn mà quên tận hưởng niềm vui trong mỗi bước chân. Nếu phải gọi tên một bí quyết cho những gì anh có, đó là hai chữ cặm cụi.