Đại học có phải con đường duy nhất?

Một vài lưu ý 0:43

Sau kỳ thi đại học, anh Hiếu nhận nhiều tin nhắn: có em khoe đậu trường này trường kia, có em đang suy sụp vì trượt. Anh hoãn phần hai của chủ đề mua hay thuê nhà để thu tập này cho các em, xưng hô em, cháu cho thân mật.

Phương pháp giáo dục hiện tại và phương pháp anh chọn 1:40

(Phần này giống tập "Làm sao để trò giỏi hơn thầy?".) Kiểu "thầy dạy tới đâu trò tiếp thu tới đó" thì giỏi lắm trò bằng thầy, thế hệ sau cùng lắm bằng thế hệ trước — xã hội đi lùi. Anh dạy ai cũng đặt mục tiêu học viên phải giỏi hơn mình: đứng ở vị trí người đi trước một bước, trao vừa đủ nền tảng, khơi hứng thú, lồng khái niệm vào câu chuyện thực tế, để lấp lửng cho học viên tự tìm câu trả lời rồi chia sẻ lại. Nhồi nhét thì học trò học kiểu trả nợ, học mười rơi chín, và có khi bị cướp mất cơ hội tìm ra đam mê. Đáng tiếc ở Việt Nam kiểu thứ nhất vẫn khá phổ biến. Vậy ở góc độ học trò nên làm gì? Ba góc nhìn từ chính trường hợp của anh:

Sự tự học 6:58

Nhìn vị trí anh đã và đang làm, đa số đoán anh có bằng thạc sĩ, ít nhất cũng có bằng đại học. Sự thật là anh chưa từng đi con đường đại học — tự học tất cả, theo phương châm cặm cụi mỗi ngày tốt hơn hôm qua một chút. Chưa học đại học mà khuyên về đại học? Anh nói luôn rất cẩn trọng khi phát ngôn, với giáo dục còn cẩn trọng gấp đôi: anh đang làm việc với những dự án lớn của chính phủ Úc về cải thiện chương trình giáo dục, từng được mời thỉnh giảng ở một số trường đại học, nhiều nhân viên dưới quyền từng là giảng viên đại học trong và ngoài nước. Anh kể không để khoe (so với thành tựu người khác thì quá nhỏ), mà để mọi người yên tâm anh biết mình đang nói gì, và để các em có ví dụ người thật việc thật rằng đại học không phải con đường duy nhất để tiến thân.

Mọi thứ anh có — kiến thức chuyên môn tới cuộc sống — đều từ tự học, nên anh gần như tin mãnh liệt rằng có thể tự học bất cứ thứ gì, miễn chịu bỏ thời gian công sức ngồi nghiên cứu; năng lực bộ não là vô hạn. Nếu nghĩ có lĩnh vực bắt buộc phải đi học mới có được kiến thức, hãy nhìn Elon Musk tự học khoa học tên lửa — ngành người ta mặc định không thể tự học — rồi sáng lập và làm giám đốc kỹ thuật SpaceX. Ta có thể không giỏi như Musk, nhưng 99% cũng chẳng ai cần lập công ty đưa người lên sao Hỏa; Musk tự học làm tàu vũ trụ được thì không lý do gì ta không tự học lập trình, thiết kế hay kinh doanh.

Kiến thức không phải là tất cả

Thành công còn cần những yếu tố quan trọng không kém, thậm chí hơn: cách ăn nói, giao tiếp, cư xử, cách sống để người khác thương. Có bạn học rất giỏi mà ra đời không mấy thành công vì thiếu những kỹ năng này — giỏi tới đâu mà nói câu nào vô duyên câu đó, đi đâu người ta tránh đó thì rất khó thành công. Không trường nào dạy những điều này, ngồi chờ thầy dạy thì mãi không có. Tin vui là đa số đều tự học được; đừng tự đóng khung "trời sinh mình vô duyên rồi". Đó là kỹ năng, nên trau dồi được — bằng tự học và tự thực hành. Ở điểm này, học đại học hay không đều có xuất phát điểm như nhau.

Việc học là học cả cuộc đời 12:24

Việc học không kết thúc vào ngày tốt nghiệp; ở độ tuổi nào, giây phút ngừng học là giây phút bị bỏ lại. Cứ cho đời người 70 năm, bắt đầu học từ 5–6 tuổi, tức học khoảng 64 năm; đặt lên trục thời gian, 4 năm đại học chỉ là một đoạn rất nhỏ. Đậu thì đi con đường đại học, không đậu thì đi đường hơi khác — nhưng không học đại học không có nghĩa là không học gì trong 4 năm đó. Thời nay chỉ cần một máy tính và biết dùng Google là học được mọi thứ; hãy dùng 4 năm đó để chủ động học thứ mình yêu thích nhất.

Vì một số lý do gia đình, anh quyết định không học đại học. Nhưng chính vì vậy, song song với đi làm, lúc rảnh là anh mày mò học lập trình, thiết kế — những mảng anh thích khi đó. Đó là nền tảng để anh xây những ứng dụng đầu tiên, rồi dẫn tới cách marketing cho sản phẩm, cách làm trải nghiệm người dùng tốt, rồi chiến lược xây dựng sản phẩm. Không cần đi nhanh, chỉ cần cặm cụi từng bước; tới lúc dừng lại sẽ thấy mình đã đi rất xa. Tập trước anh tặng hai chữ cặm cụi, tập này thêm hai chữ tự học — mọi thứ anh có hôm nay, cả vật chất, tư duy, kiến thức, đều nhờ hai cụm từ này.

Đại học không phải là con đường duy nhất 16:22

Với các em đi đại học, lời nhắn cũng vậy: vẫn phải tự học — gặp thầy giỏi thì thầy sẽ khơi hứng thú tự học, gặp thầy dở thì càng phải tự học; thẳng thắn mà nói có khi thầy dùng internet còn kém các em, mà internet là biển kiến thức, đừng đợi thầy đưa mới học. Chủ động trau dồi các kỹ năng ngoài kiến thức trong những năm đại học. Và đừng coi việc học kết thúc sau đại học hay cao học.

Anh không nói học đại học là không tốt, cũng không khuyên ai đang học bỏ học. Ý chính: đại học không phải con đường duy nhất, nên không có gì phải tuyệt vọng khi trượt. Có thể gian nan hơn, cần nhiều quyết tâm hơn vì không ai đốc thúc — phải tự tạo áp lực, giữ kỷ luật, tự mày mò. Nhưng làm được, và cũng có lợi thế: tự do theo đuổi và học lĩnh vực mình yêu, không phải phí thời gian vào những môn không mang lại giá trị gì cho mình. Đi đường nào, miễn đủ quyết tâm tự học, làm gì tới nơi tới chốn, kỷ luật với bản thân, thì đều có đủ hành trang cho bất kỳ hành trình nào.