Lạm phát và Hoạt động đầu tư

Lời mở đầu 0:16

Podcast nói nhiều về lạm phát nhưng chưa có tập riêng, nên anh Hiếu trích một phần bài giảng về lạm phát trong khóa học đầu tư. Bài soạn giữa năm ngoái, có đoạn dự đoán lạm phát sắp bùng lên và kinh tế thế giới sẽ gặp khủng hoảng — đến nay đã đúng. Anh nhắc lại không để khoe, mà để nhấn mạnh: có đủ kiến thức thì có thể dự đoán khá chính xác điều sắp xảy ra, để chuẩn bị bảo vệ tài sản và xem đó là cơ hội. Không nhất thiết học khóa của anh — tự học hay học nơi khác đều được — miễn đầu tư dựa trên hiểu biết, không chạy theo số đông.

Bài giảng chính 3:05

Bài trước cho thấy chỉ dựa vào lương hưu là rất rủi ro, phải tích lũy và đầu tư từ trẻ. Nhưng nếu ta quyết định mỗi tháng trích lương bỏ vào két sắt — anh ngăn lại ngay, vì đó là cách tích lũy nguy hiểm nhất, không phải vì trộm mà vì mất giá. Khoảng năm 2000, ly cà phê giá chừng 10 nghìn; nay đa số khoảng 50 nghìn — 20 năm, giá trị tích lũy giảm 5 lần. Cứ theo tỷ lệ đó, đi làm từ 20 tới 60 tuổi là 40 năm, tiền tích lũy chỉ còn khoảng một phần mười giá trị. Ray Dalio, nhà sáng lập Bridgewater — quỹ phòng hộ lớn nhất thế giới — có câu nổi tiếng "cash is trash" (tiền mặt là rác), đúng trong ngữ cảnh này.

Vậy gửi tiết kiệm lấy lãi thì sao? Nghe hợp lý, nhưng phân tích kỹ cũng không ổn — vì một kẻ thù âm thầm còn nguy hiểm hơn: lạm phát.

Lạm phát là gì? 6:52

Lạm phát (inflation) về cơ bản là sức mua của đồng tiền giảm đi: trước một tờ 10 nghìn mua được ly cà phê, sau phải cần 5 tờ. Ba nguyên nhân chính:

1. Cost-push inflation (lạm phát do chi phí đẩy): chi phí sản xuất tăng nên doanh nghiệp buộc phải tăng giá để tồn tại — giá nguyên liệu (kim loại cho hãng xe, xăng dầu cho công ty vận chuyển), chi phí nhân công khi thị trường khan hiếm người giỏi, giá thuê mặt bằng, nhà xưởng. Cuối chuỗi là người tiêu dùng trả nhiều tiền hơn.
2. Demand-pull inflation (lạm phát do cầu kéo): quá nhiều người cần một thứ mà sản xuất không kịp. Thường do đời sống khá lên, có nhiều tiền hơn nên mua nhiều hơn — rõ nhất ở Việt Nam: 30 năm trước, mới mở cửa, nhu cầu là ăn no mặc ấm; giờ là ăn ngon mặc đẹp. Vì vậy nhà nước kiểm soát lạm phát bằng thuế và lãi suất: giảm thuế hay giảm lãi suất làm người dân có nhiều tiền hơn, cầu tăng, giá tăng. Giảm thuế không phải lúc nào cũng tốt về dài hạn; lãi vay mua nhà từ 10% xuống 2% thì nhiều người mua hơn, đẩy giá nhà lên.
3. In thêm tiền: thị trường có 1.000 tờ 500 nghìn với lượng hàng hóa cố định; in thêm 1.000 tờ nữa thì mệnh giá vẫn 500 nghìn nhưng sức mua còn một nửa. Đây cũng là công cụ để nhà nước điều chỉnh nền kinh tế.

Lạm phát không hẳn là xấu — chỉ xấu khi mất kiểm soát, như Zimbabwe, Venezuela, hay Việt Nam những năm sau chiến tranh. Các vấn đề vĩ mô cũng có độ trễ: tiền trên thị trường đã nhiều hơn mà giá chưa kịp phản ứng — theo anh, đó là tình hình ở Mỹ và vài nước lúc soạn bài, khi Mỹ in rất nhiều tiền để kích cầu thời dịch mà giá chưa tăng tương xứng, nên có thể dự đoán khá chắc giá sẽ tăng. Anh không gợi ý đầu cơ tích trữ, chỉ lấy ví dụ cho điều anh hay nói: hiểu cách mọi thứ vận hành thì nhận ra cơ hội — "kiếm tiền bằng hiểu biết"; còn chạy theo số đông thì là đánh bạc.

Lạm phát có kiểm soát lại tốt: giá tăng mà thu nhập cũng tăng thì kinh tế tăng trưởng, thêm việc làm, thêm sản phẩm. Mấu chốt là giữ ở mức thích hợp — vì thế chính phủ nào cũng theo dõi rất sát. Với mỗi người, lạm phát ảnh hưởng giá đồ dùng hằng ngày, lãi suất vay, cả mức lương — nhưng rất ít người hiểu nó.

Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) là gì? 16:30

Báo đài Việt Nam ít nhắc "tỷ lệ lạm phát" mà hay nói CPI (consumer price index) — một trong những chỉ số phản ánh lạm phát. Ví dụ dùng số liệu IMF (2010–2020): năm 2010 mỗi tuần đi chợ một giỏ hàng 1 triệu; năm 2011 cùng giỏ hàng tốn khoảng 1,186 triệu — vật giá tăng khoảng 18%, đó là tỷ lệ lạm phát (inflation rate) năm 2011.

CPI không tính bằng phần trăm mà bằng một con số chỉ số (index) so với năm cơ sở (base year) được gán 100: CPI 2010 = 100, CPI 2011 = 118. Năm 2012 giỏ hàng tốn khoảng 1,294 triệu, CPI = 129 — nhưng lạm phát 2012 không phải 129 − 118 = 11%, mà khoảng 9%, vì tỷ lệ lạm phát thường so với năm liền trước: 1,294 so với 1,186 là tăng khoảng 9,1%. Còn CPI của IMF giữ năm cơ sở 2010 nên là 129,4.

Số liệu Tổng cục Thống kê lệch khá nhiều so với IMF — không phải ai sai, mà vì Tổng cục Thống kê "đặt lại" năm cơ sở mỗi năm, tức so với năm trước, nên CPI của họ tương đương cách tính lạm phát. Người xem báo cáo cần đủ kiến thức để hiểu mình đang đọc gì.

Từ đó tính được lạm phát trung bình 10 năm qua ở Việt Nam khoảng 5,8%/năm. Những năm gần đây được kiểm soát khá tốt, quanh 3%; năm 2021 do dịch dự báo khoảng 4%. Con số 5,8% là tiền đề cho các bài sau. Anh giải thích kỹ vì muốn trao kiến thức nền, để khi xem thời sự hiểu người ta đang nói gì.