"Sướng trước khổ sau" hay "Khổ trước sướng sau" - Present Focus hay Future Focus

Giới thiệu 0:00

Tập trước nói về hướng nội và hướng ngoại, nhưng tính cách con người có rất nhiều khía cạnh — như nhiều lát cắt; một lát cắt chưa đủ để hiểu mình. Tập này thêm một lát cắt ít người biết hơn, chưa có tên gọi tiếng Việt (hoặc có mà anh Hiếu chưa biết): present focus (tập trung vào hiện tại) và future focus (tập trung vào tương lai). Như loạt bài này, mục tiêu không phải tâng bốc hay phê phán tính cách nào — mỗi loại đều có ưu nhược điểm — mà nhìn vào bên trong để hiểu điểm mạnh, điểm yếu của mình, tận dụng lợi thế và khắc phục bất lợi; không phải để đề cao mình rồi chỉ trích người khác.

Hiểu về future focus và present focus 0:42

Future focus — tiếng Việt có từ rất gần: người hay lo xa. Không để tâm nhiều tới hiện tại; hầu hết những gì làm hôm nay là để chuẩn bị cho tương lai, thậm chí chấp nhận hy sinh một phần hiện tại cho tương lai đó. Anh thuộc nhóm này, từ nhỏ đã tự nhiên như vậy: ăn bánh da lợn, đa số đứa trẻ bóc ngay lớp nhân đậu xanh ngon nhất ở giữa ăn trước rồi mới ăn phần vỏ; anh thì ăn vỏ trước, để dành phần nhân ngon nhất ăn sau cùng. Lớn lên cũng vậy: đặt ra một viễn cảnh tương lai tốt nhất cho mình rồi đi từng ngày tới đó — dùng hiện tại làm bàn đạp. Rõ nhất là hành trình tự do tài chính: dành một thời gian dài sống khá căn bản, hạn chế chi tiêu để xây một tương lai tài chính vững chắc, không lệ thuộc tiền nữa.

Có ý kiến trái chiều: hành trình quá dài mà đời đâu có bao lâu, sao cứ gò ép mình, sao không tiêu xài sống sướng hơn chút, "sống nay chết mai" sao không tận hưởng ngay, tương lai xa vậy làm sao biết trước được. Chính những phản biện đó là cách giới thiệu tốt nhất về nhóm present focus: tập trung vào hiện tại, tránh nghĩ quá xa. Gần đây giới trẻ có xu hướng YOLO — you only live once, chỉ sống một lần, tội gì không tận hưởng từ bây giờ.

Đặc điểm của nhóm present focus:

• Chỉ làm điều mình thích; trong công việc hơi thiếu kiên nhẫn. Người future focus chấp nhận làm việc mình không thích hôm nay vì một mục tiêu lớn ngày mai; người present focus thấy việc hiện tại không vui thì có xu hướng bỏ đi tìm việc khác.
• Thích cái mới, không thích việc nhàm chán lặp đi lặp lại.
• Đa số (không phải tất cả) là người hướng ngoại: hoạt bát, giỏi ngoại giao, đôi khi bốc đồng, thích cuộc vui, họp mặt, liên hoan.
• Dùng mạng xã hội nhiều hơn — vì mạng xã hội kích thích não tiết dopamine, gây phấn khích ngắn hạn, mà nhóm này thích cảm giác vui, hứng thú ở hiện tại — nên dễ nghiện mạng xã hội hơn; trường hợp đặc biệt cũng dễ nghiện chất kích thích hơn.
• Nhưng không phải điều gì cũng không tốt: họ thường giỏi giúp người khác hơn (còn future focus giỏi giúp chính mình hơn), và ít bỏ lỡ những điều quan trọng ở hiện tại — trong khi người future focus cắm mặt làm việc cho một tương lai nào đó, người present focus có mặt ở buổi sinh nhật bạn bè hay tiệc mừng thọ cha mẹ; những điều mà người future focus như anh thỉnh thoảng nhìn lại thấy rất hối hận.

Đặc điểm của nhóm future focus — về cơ bản ngược lại:

• Luôn để tâm vào tương lai và hình dung rất rõ tương lai phía trước, nên có động lực lớn để giữ kỷ luật, vững bước qua những đoạn gập ghềnh, làm việc không thích hôm nay để tới mục tiêu đã đặt — xác suất đạt mục tiêu cao hơn. Nói dân dã: present focus dễ chán, sống kiểu "tới đâu hay tới đó"; future focus tính trước mọi thứ rồi kiên trì làm cho bằng được.
• Giỏi giúp chính mình: có bức tranh tương lai rõ thì nhìn ngược lại xem cần những đặc tính, năng lực gì, rồi từ từ trang bị.
• Sống trong suy nghĩ nhiều hơn nói ra — liên tục "trang trí" cho tương lai và vạch đường tới đó; hoạt động chính là suy nghĩ và hành động, ít nói; còn present focus thường nghĩ gì nói nấy. Vì vậy future focus thường là người hướng nội.
• Thường rất thành công trong công việc, sự nghiệp, nhưng hay phải trả giá bằng các mối quan hệ cá nhân như gia đình, bạn bè: người present focus có thể tạm quên công việc về đưa gia đình đi ăn tối, còn người future focus biết mình phải đạt chỉ tiêu nào và nó đóng góp gì cho bức tranh tương lai, nên chấp nhận vắng mặt — lâu dần phải trả giá.

Một vài câu chuyện nhỏ 12:13

Người đầu tiên chia sẻ với anh về khái niệm này là một anh bạn người Mỹ — sống như một công dân toàn cầu, từng ở Singapore, giờ ở New Zealand — cũng là người future focus; nghe anh ấy kể anh mới vỡ lẽ mình cũng vậy mà không biết. Từ đó anh chủ động thiết kế cuộc sống hơn:

Tận dụng điểm mạnh. Người future focus rất giỏi xây chiến lược, lập kế hoạch, nhưng không giỏi triển khai. Anh cũng vậy: lập kế hoạch, chiến lược thì làm rất tốt, chi tiết, tự nhiên, thoải mái; còn quản lý hằng ngày, theo dõi, triển khai thực thi thì rất khó khăn — vẫn làm được, nhưng người khác cố một thì anh phải cố hai, ba mới ra kết quả tương đương. Trong công việc hay nghe "chiến lược, kế hoạch chẳng có giá trị gì nếu không thực thi được", nên suốt thời gian dài anh sống với nhận định mình "chỉ giỏi vẽ vời, không giỏi làm". Hiểu rõ mình hơn, anh mới thấy lập kế hoạch, lên chiến lược cũng là một dạng làm, và rất quan trọng: trên một con thuyền, không xác định đúng hướng thì người chèo có cố tới mấy cũng không tới đâu, hoặc tới sai chỗ; xác định hướng đi đòi hỏi rất nhiều suy nghĩ, tính toán. Như trong quân đội, năng lực của anh là lập chiến lược để thắng trận, không phải trực tiếp cầm súng; ngồi sai chỗ thì tổ chức mất một người làm chiến lược giỏi và có thêm một người đánh trận dở. Giờ anh không còn cảm giác "chỉ giỏi vẽ", cho phép mình tập trung hoàn toàn vào năng lực tự nhiên đó — việc người khác cố hai, ba thì anh chỉ cần cố một — và công việc ngày càng tốt hơn. Anh thẳng thắn nói với mọi người mình không giỏi thực thi; các công ty anh cố vấn trả rất nhiều tiền cho năng lực chiến lược của anh và không kỳ vọng anh nhúng tay vào điều hành hằng ngày.

Khắc phục điểm yếu — bỏ lỡ niềm vui hiện tại — bằng vài quy tắc:

• Bản năng là lên kế hoạch rất chi tiết, kể cả khi đi chơi (giờ nào, đi đâu, làm gì); giờ anh cố để mình thư giãn, đi chơi thì không lên kế hoạch, đi ngẫu hứng; bay đi đâu chỉ mua vé một chiều — thích thì ở thêm, không thích thì về sớm, lúc nào cần về mới mua vé.
• Nói chuyện với ai thì tập trung 100% vào người đó, khoảnh khắc đó, tránh tối đa kiểm tra điện thoại hay công việc (như tập về vì sao anh dùng năm chiếc điện thoại).
• Nhìn tương lai không phải lúc nào cũng tốt — có tương lai tốt và tương lai xấu. Trong một mối quan hệ tình cảm, hoàn toàn không nghĩ gì về tương lai, cứ cắm đầu yêu thì không tốt; nhưng suốt ngày nghĩ tới lúc cưới thế nào, có con thì sao, về già thì sao, thì quên tận hưởng hạnh phúc trước mắt, thậm chí mải lo đâm ra cãi vã rồi chia tay — mất luôn hạnh phúc đã có. Giờ bước vào một mối quan hệ, anh tập trung vào những ngày hạnh phúc trước mắt hơn là nghĩ quá nhiều về tương lai.

Chỉ tập trung vào tương lai mà quên hiện tại thì dễ bỏ qua những niềm vui hiện tại, mà đôi khi chúng rất quan trọng. Nhưng là người future focus, anh vẫn tin phải có một bức tranh tương lai thật rõ để vẽ con đường từ hiện tại tới đó — có mục tiêu, có động lực phấn đấu; đạt được rồi thì hạnh phúc sâu hơn, bền vững hơn. Hiểu những điều này giúp hiểu mình để gia giảm cho phù hợp, hiểu người xung quanh, và thiết kế một cuộc sống thoải mái, tận dụng tốt hơn năng lực tiềm ẩn của mình.