Nhìn điều hay để học / Tìm điểm dở để chê

Chỉ số văn minh trên internet 0:43

Một bài báo về thống kê của Microsoft đầu năm nay: nhiều năm liền Việt Nam thường nằm trong danh sách các nước bị đánh giá có cách hành xử thiếu văn minh nhất trên internet (Digital Civility Index). Không cần đợi thống kê, chỉ cần dạo một vòng mạng là thấy vô số bình luận thiếu văn hóa trong hầu hết các cuộc tranh luận, trao đổi ở mọi diễn đàn công cộng — Facebook, YouTube, TikTok — nơi nào có bình luận tiếng Việt là dễ gặp tranh cãi vô văn hóa, miệt thị lẫn nhau. Có nhiều lý do, sẽ phân tích ở tập khác; tập này nói về một lý do mà anh Hiếu cho là lớn nhất: người Việt, nhất là người trẻ, đang thiếu kỹ năng nhìn ra điểm mạnh của người khác, thay vào đó lại rất giỏi nhìn ra khuyết điểm để miệt thị, định kiến.

Ai cũng có gì đó cho ta học 2:31

Anh tin bất kỳ sự việc, con người nào cũng có nhiều khía cạnh, tốt và không tốt; gần như không có ai hay việc gì hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu — đó là thực tế. Chấp nhận vậy rồi thì vấn đề chỉ còn là cách ta nhìn: chọn nhìn mặt tốt để học hỏi, rút ra điều giá trị cho mình; hoặc chỉ tập trung vào mặt xấu để tấn công, có được cảm giác hả hê khi miệt thị người khác. Rất phổ biến: thấy ai giỏi giang, thành công là có người phản xạ ngay "thằng đó chỉ giỏi luồn lách, giỏi chiêu trò nên mới thành công, chứ có tài cán gì". Họ quên rằng kể cả sự thật đúng như vậy, đổi góc nhìn thì luồn lách, chiêu trò cũng là một dạng kỹ năng — nhờ nó người ta thành công; sao không tìm hiểu cách họ vận dụng để chọn lọc học theo — không nhất thiết y hệt 100%, nhưng áp dụng vào một số tình huống, biết đâu giúp ích cho mình. Biết đổi góc nhìn thì tự động thấy ai cũng có gì đó để học, để khen — không phải để tỏ ra cao đẹp, bao dung, mà cho chính mình.

Như một hòn đá: hòn đá nào cũng có kim loại quý bên trong, đồng thời cũng chứa chất độc hại. Suốt ngày chăm chăm cạy ra chất độc thì người thiệt đầu tiên là mình; biết cạy ra thứ quý giá thì ngày qua ngày càng giàu có hơn. Xa hơn, nhìn thấy và thật lòng công nhận điểm mạnh của người khác còn là một trong những cách hiệu quả nhất để thu phục nhân tâm: hiếm ai không thích được khen — kể cả người ngoài miệng nói không thích nghe khen, nghe nịnh, sâu trong tiềm thức vẫn thích, nhất là lời khen thật lòng về giá trị thật của họ. Như tập trước về sức mạnh của lời khen chân thành: không gì có giá trị và tác động mạnh hơn một lời khen chân thành. Nhìn nhận giá trị của họ thì tự động xây được một sợi dây kết nối, dẫn tới rất nhiều giá trị sau này — vừa học được ưu điểm của họ, vừa kết nối được với họ. Tật xấu của họ vẫn còn đó; nhưng như hòn đá, sao cứ chăm chăm tìm chất độc để nuốt vào người thay vì tìm thứ quý giá làm cuộc sống có giá trị hơn?

Sao ta cứ trau dồi những kỹ năng xấu 7:32

Những điều trên không phải chuyện đạo đức hay tinh thần mà là kỹ năng: đứng trước bất kỳ sự việc hay người nào cũng nhìn ra được ưu điểm, mặt tích cực — đã là kỹ năng thì tập luyện được, càng tập càng thành thạo. Ngược lại, khả năng nhìn ai cũng thấy ngay điểm xấu cũng là một kỹ năng, và nó cũng ngày càng phát triển nếu liên tục dùng và trau dồi. Tiếc là nhiều người trong xã hội hiện nay — rõ nhất là trên mạng — ngày đêm lo trau dồi kỹ năng tiêu cực này. Anh làm tập này để góp một tiếng nói nhỏ, hay với các bạn trẻ thì là một lời khuyên nhỏ, để dần tập kỹ năng ngược lại; người hưởng lợi nhiều nhất là chính mình.

Vì lý do nào đó, rất nhiều người trong xã hội ta ngại khen: ai đó rõ ràng làm rất giỏi, rất tốt mà vẫn dè dặt, có khen thì "khen cầm chừng" kiểu "cũng được", "cũng khá". Người ta sợ khen người khác, đưa người khác lên thì họ cao hơn, mình thấp đi. Sự thật ngược lại: đưa người khác lên cũng là lúc đưa mình lên, vì chỉ người tự tin vào khả năng của mình, không có cảm giác thiếu an toàn, mới dám thoải mái tìm điểm mạnh của người khác và nâng họ lên. Một lời khen như tặng quà: mang niềm vui cho người khác, và cũng tạo niềm vui, sự tích cực cho chính mình; mỗi ngày tặng càng nhiều quà cho càng nhiều người thì càng tích cực, yêu đời hơn.

Nhìn nhận ưu điểm không có nghĩa bịt tai bịt mắt tự lừa rằng họ chỉ có ưu điểm; ta vẫn biết hạn chế của họ, nhưng chọn tập trung vào ưu điểm — chỉ khi chấp nhận được ưu điểm của họ mới đón nhận và học được từ họ. Còn đã nhìn họ với tâm thế "thằng đó ăn may thôi, chẳng tài cán gì, toàn khuyết điểm" thì như đóng sầm cánh cửa học hỏi từ người đó; càng đóng nhiều cánh cửa, chính mình càng chẳng tiến được đi đâu. Hy vọng càng ngày càng nhiều người có kỹ năng này — trước hết mang lại giá trị cho chính họ, xa hơn để xã hội có nhiều năng lượng tích cực hơn, để một ngày Việt Nam không còn nằm trong nhóm chót bảng về văn hóa tranh luận trên mạng.