Đặt đúng câu hỏi trước khi tìm câu trả lời

Câu chuyện công ty cho vay không thế chấp

Anh Hiếu và đội ngũ từng cố vấn cho một công ty fintech ở Úc làm cho vay không thế chấp cho doanh nghiệp nhỏ. Nhu cầu rất thật: một thợ sửa ống nước hỏng xe tải cần vài nghìn đô ngay để đi làm; vay ngân hàng có thế chấp mất 1–2 tuần, trong thời gian đó mất thu nhập, lỡ hẹn khách, có khi bị phạt. Thị trường này ở Úc lúc đó gần như chưa ai khai phá.

Bài toán sống còn của mọi mô hình cho vay là nợ xấu. Câu hỏi ban đầu công ty đặt ra: làm sao để khách trả đúng hạn sau khi đã vay? Từ đó kéo theo cả chuỗi giải pháp: công cụ chia lịch trả nợ, tính năng nhắc nợ, bộ phận nhắc nợ bằng người (quy trình, tiêu chí tuyển dụng), đội đòi nợ, hợp tác với công ty luật để kiện, bán lại nợ khó đòi… Khối lượng công việc và tiền đầu tư rất lớn.

Câu hỏi nghe rất hợp lý — và chính đó là cái bẫy.

Đổi câu hỏi, đổi toàn bộ lời giải

Câu hỏi đúng hơn: làm sao chọn được, ngay từ trước khi cho vay, những khách hàng có khả năng trả đúng hạn cao nhất?

Với câu hỏi mới, nguồn lực chuyển sang phân tích tài chính khách hàng (khi được họ đồng ý): dòng tiền ra vào, đối tác, tình trạng thuế… để phân biệt doanh nghiệp ổn định chỉ gặp sự cố tạm thời với doanh nghiệp thua lỗ triền miên đang "đắp đầu này vá đầu kia". Hệ thống tự động ra quyết định cho vay được xây dựng khá chính xác; tỷ lệ nợ xấu của công ty thuộc hàng thấp nhất thị trường Úc lúc đó. Bộ phận thu hồi nợ chỉ cần nguồn lực rất nhỏ.

Tỷ lệ 80/20 nên đảo ngược

Phần lớn người và tổ chức dành khoảng 20% thời gian đặt câu hỏi, 80% đi tìm câu trả lời. Anh cho rằng nên ngược lại: 80% để tìm đúng câu hỏi. Không phải lúc nào đặt đúng câu hỏi thì đáp án tự hiện ra, nhưng thường việc tìm đáp án sẽ dễ hơn nhiều — đặt đúng câu hỏi là giải được khoảng hai phần ba vấn đề.

Trong ngành công nghệ có một ý quen thuộc: cách nhanh nhất làm một công ty phá sản là dồn sức xây tính năng không ai cần, giải vấn đề không ai có.

Ví dụ trong đời sống (từ tập 126): chọn người yêu bằng danh sách tiêu chuẩn bên ngoài — đẹp, giỏi, giàu — là đang hỏi "người này có đạt tiêu chuẩn không?". Câu hỏi đúng là "mình có hạnh phúc khi ở bên người này không?" — và câu trả lời chỉ cần nhìn vào bên trong.

Những câu hỏi lớn như làm sao thành công, làm sao hạnh phúc, có nên học đại học… đều cần thời gian chiêm nghiệm để tìm ra câu hỏi đúng của riêng mình. Đặt câu hỏi cũng là một kỹ năng luyện được — trong đầu tư, quyết định rót vốn vào công ty nào đòi hỏi anh đặt rất nhiều câu hỏi kiểu này.