Đọc sách sao cho hiệu quả

Giới thiệu về cách đọc sách 0:30

Sách là một trong những niềm vui rất lớn của anh Hiếu, mê từ nhỏ; nói không quá lời, phần rất lớn những gì anh có hôm nay — công việc, kiến thức, cách tư duy — là nhờ đọc sách. Hành trình đó cũng có nhiều sai lầm, anh kể lại để người nghe tránh được, đọc hiệu quả và thú vị hơn.

Các giai đoạn đọc sách 1:22

Giai đoạn 1 — Đọc một mạch, không làm gì. Cầm cuốn nào lên là cắm đầu đọc từ đầu tới cuối, hết cuốn này sang cuốn khác, đọc xong không làm gì. Hồi nhỏ toàn sách hư cấu — Robinson Crusoe, truyện phiêu lưu của Jules Verne như Hai vạn dặm dưới đáy biển, Tám mươi ngày vòng quanh thế giới — đọc kiểu đó không sao. Lớn lên, hầu hết là sách phi hư cấu — chuyên ngành, kỹ năng — anh mới nhận ra kiến thức rơi rụng rất nhanh: đọc xong còn nhớ nhiều, vài tuần sau chỉ còn khoảng 20–30%; gặp vấn đề liên quan thì chỉ nhớ mang máng đã đọc ở đâu đó, tìm lại rất vất vả.

Giai đoạn thứ 2 — Vừa đọc vừa highlight 2:49

Chỉ cần một cây bút, tốt hơn là bút highlight. Lợi ích: ý hay được đánh dấu sẵn, đọc lại hay tra cứu dễ hơn; quan trọng hơn là hình thành thói quen vừa đọc vừa để ý — phải để ý mới highlight được. Trước đó anh hay rơi vào trạng thái đọc chỉ để đọc, chữ chạy qua mắt mà không đọng lại gì; highlight giúp tập trung, nắm được nhiều thông tin hơn — từ khoảng 20% lên khoảng 40%. Nhưng 40% vẫn quá thấp cho công sức đọc một cuốn sách.

Máy Kindle đầu tiên 4:12

Giai đoạn 3. Khoảng 2007–2008, Amazon ra phiên bản Kindle đầu tiên — máy đọc sách dùng màn hình mực điện tử (e-ink) chứ không phải LCD như điện thoại, máy tính bảng, nên đọc gần như trên giấy, không mỏi mắt. Mỗi đoạn highlight được lưu vào một khu vực riêng trong sách, dễ truy cập lại — đúng nhu cầu tra cứu của anh. Thêm nữa, đó cũng là lúc anh bắt đầu sống tối giản (minimalism). Từ đó anh gần như chuyển hẳn sang Kindle, không mua sách giấy nữa; sách giấy anh có đa phần được tặng, có mua thì để tặng người khác.

Ứng dụng Audible — lợi và hại 5:56

Giai đoạn 4. Một phiên bản Kindle sau này có công nghệ Whispersync, đồng bộ sách đang đọc với dịch vụ sách nói Audible — lần đầu anh biết tới sách nói, và rất thích: có thể vừa lái xe, đi bộ, chạy bộ, thậm chí vừa ăn vừa nghe, như podcast. Lúc đó anh mới sang Úc; ở Sydney đa số đi làm bằng phương tiện công cộng, thành phố rất rộng, ngồi tàu 20–30 phút từ nhà tới văn phòng là bình thường — hầu hết sách anh "đọc" lúc đó là nghe trên Audible.

Giai đoạn 5 — Nghe tốc độ cao. Tham gia các cộng đồng đọc sách trên Audible, anh biết kỹ thuật tăng tốc độ phát. Tập rất dễ: bắt đầu ở 1,3x, quen rồi lên 1,4x hay 1,5x, cứ nghe một thời gian rồi tăng tiếp. Giờ sách không quá phức tạp anh nghe ở 1,7x, sách hơi phức tạp ở 1,5x — tiết kiệm rất nhiều thời gian mà vẫn thu được cùng lượng kiến thức. Bạn bè anh chỉ cách này đều quay lại nói thật sự hiệu quả; quen rồi mở lại tốc độ 1x sẽ thấy chậm một cách không cần thiết. Lợi ích phụ là luyện nghe tiếng Anh. Ở Việt Nam anh làm công ty nước ngoài, ngày nào cũng giao tiếp với người nước ngoài nên tưởng tiếng Anh khá rồi; sang Úc mới vỡ lẽ là quá tệ — người nước ngoài sang Việt Nam làm việc sẽ chỉnh giọng, nói chậm cho mình dễ hiểu, còn sang nước họ thì họ nói thả ga; giọng Úc lại cực kỳ nặng và người Úc nói rất nhanh, nên những buổi đầu anh khổ sở với tiếng Anh.

Từ khi có Audible và kỹ thuật nghe nhanh, "cuộc đời đọc sách sang trang mới": trung bình vài ba ngày một cuốn, đỉnh điểm một năm hơn 100 cuốn — với sách phi hư cấu là rất nhiều. Nhưng "cái gì quá cũng không tốt": anh nhận ra mình đang quay lại giai đoạn 1 — đọc chỉ để đọc; số lượng tăng mà độ sâu không có, mỗi cuốn đọc xong kiến thức rơi rụng rất nhiều. Tìm được một cuốn sách hay đã khó, bỏ thời gian đọc mà chỉ lấy được khoảng 30% thì quá phí — như tìm được cây trái ngon mà mỗi trái chỉ cắn vài miếng rồi bỏ; ăn hàng trăm trái thì lượng ăn vào cũng nhiều, nhưng so với phần quăng đi thì quá phí phạm.

Giai đoạn thứ 4 — Chất lượng hơn số lượng 11:30

Đây là giai đoạn anh muốn mọi người tập trung nghe nhất — gần như trái ngược giai đoạn trước: từ nay tập trung vào chất lượng hơn số lượng, xây một cách đọc thật hiệu quả, tốn thời gian và công sức hơn chút nhưng hiệu quả hơn rất nhiều.

1. Lượt 1 — nghe trên Audible để "quét" nhanh, nắm toàn bộ cuốn sách và xác định có đáng đọc kỹ không. Tìm sách hay để đọc cũng rất quan trọng: đọc nhầm sách dở có khi còn hại hơn không đọc — mất thời gian, và lâu dài làm mất cảm hứng đọc sách.
2. Lượt 2 — đọc lại trên Kindle và ghi chú, đồng bộ ghi chú từ Kindle sang một công cụ ghi chú (thời đó Evernote, sau chuyển sang Notion), có một thư mục chứa mọi ghi chú từ những cuốn đã đọc, thỉnh thoảng vào đọc lại để không quên ý hay. Nhưng cách này vẫn là anh phải chủ động đi tìm thông tin, trong khi anh muốn thông tin tự tìm tới mình. Tìm trên internet, anh biết tới Mary — một bác sĩ sống ở Anh, rất thích đọc sách và tìm cách làm mọi thứ hiệu quả hơn — và qua đó biết dịch vụ Readwise: kết nối tài khoản Kindle, đồng bộ mọi ghi chú lên máy chủ, rồi mỗi ngày gửi một email với vài ghi chú ngẫu nhiên đã lưu — ghi chú không bị trôi đi vì nó tự "đào" lên đưa lại cho anh đọc mỗi ngày. Không biết trùng hợp hay sao mà nhiều lần email gửi đúng ghi chú liên quan tới vấn đề anh đang gặp hôm đó. Readwise còn đồng bộ thẳng sang Notion — dịch vụ ghi chú rất mạnh, giờ gần như cơ sở dữ liệu cá nhân của anh — nên mọi ghi chú từ sách đều được sắp xếp gọn gàng ở đó. Ai dùng Kindle anh rất khuyến khích dùng thêm Readwise (dùng thử một thời gian, sau đó trả phí khá rẻ). Làm tới đây, anh đảm bảo lượng kiến thức thu được tăng lên ít nhất 50–60% — gấp khoảng 3 lần giai đoạn đầu, chỉ với vài bước thiết lập đơn giản.

Sử dụng mindmap 16:54

Giai đoạn hữu ích nhất — anh thật sự khuyên cố gắng làm tới đây; các bước sau làm hay không cũng được. Hơi mất thời gian vì không phải thiết lập một lần là xong như Kindle, Readwise, Notion, mà phải ngồi xuống "lao động" một chút: mỗi khi đọc một cuốn, dùng mindmap tóm tắt ý chính theo cách mình hiểu (có nhiều công cụ trên mạng, rất dễ dùng; chưa biết dùng mindmap thì công cụ soạn thảo nào cũng được). Cấu trúc có thể dùng lại cấu trúc của chính cuốn sách — mỗi nhánh một chương, trong mỗi chương ghi lại theo cách mình hiểu; quan trọng nhất là viết bằng giọng văn của chính mình. Dần dần có cả một loạt mindmap, rất hữu ích khi cần tìm lại thông tin; hầu hết sách anh thích đều có mindmap, kể cả cuốn đọc từ trước cũng đọc lại để làm. Đơn giản mà cực kỳ hiệu quả — anh tự tin giữ lại được khoảng 70–80%, rơi rụng chỉ khoảng 20–30%.

Giai đoạn hiện tại tôi đang làm 20:41

Hai bước nâng cao anh đang tập dần:

• Viết góc nhìn riêng. Trong mindmap, ngoài tóm tắt nội dung, thêm một phần ghi suy nghĩ, quan điểm của mình: điểm nào đồng ý, không đồng ý, tâm đắc, điểm nào sẽ áp dụng vào công việc hằng ngày và áp dụng thế nào — bằng lời văn, cách suy nghĩ của chính mình, nên đọng lại rất lâu; đọc lại kèm mindmap nội dung thì gần như toàn bộ những gì đã nắm khi đọc quay lại đầy đủ. Anh vốn hay viết, đọc sách là trong đầu đã có sẵn nhiều suy nghĩ; ai không thích viết hay viết không hay thì vẫn cứ cố viết, "viết dở gì cũng được", vì đâu có cho ai coi — miễn là góc nhìn, giọng văn của mình.
• Xây "ngôi nhà" từ những viên gạch. Anh mới bắt đầu, nhưng người làm lâu năm đều nói rất đáng làm, và anh cũng đã thấy giá trị. Nhiều năm qua anh gom được rất nhiều highlight, ý hay từ sách, cùng kinh nghiệm, bài học trong cuộc sống — như một mớ viên gạch; giờ dùng chúng xây thành một ngôi nhà đủ phòng: một "trang web" trong Notion (cho phép liên kết các trang với nhau), hệ thống hóa theo từng mảng cuộc sống — kinh nghiệm chuyên môn, giao tiếp, kỹ năng sống... — mỗi trang lại có chủ đề con, liên kết tới các ghi chép, ghi chú đã thu thập. Nói vui là một dạng "tàng thư", "bí kíp sống" của anh.

Có người sẽ nói đọc sách gì mà phức tạp vậy, cứ cầm sách lên đọc thôi; nhưng cắm đầu đọc không phương pháp thì rất lãng phí — mà phí kiến thức thì "lỗ lắm". Anh chỉ ước có ai chia sẻ mấy điều này với mình sớm hơn. Các phương pháp chủ yếu dành cho sách chuyên ngành, phi hư cấu; đọc tiểu thuyết để giải trí thì cứ thư giãn — dù anh tin sách hư cấu cũng có nhiều điều áp dụng được vào công việc và cuộc sống.