Tiền có mua được hạnh phúc không?

Giới thiệu 0:50

Trước khi trả lời "tiền có mua được hạnh phúc không", phải trả lời câu lớn hơn: ta tới cuộc sống này để làm gì? Không tìm ra câu trả lời thì dễ sống theo quán tính — xung quanh làm gì mình làm nấy — và quên điều mình thật sự cần. Hồi trẻ anh Hiếu không nghĩ nhiều, nhưng sau tuổi 30 thì trăn trở hơn, và rốt cuộc thấy câu trả lời rất đơn giản: hạnh phúc — không phải giàu sang, thành công hay nổi tiếng; những thứ đó chỉ là phương tiện dẫn tới đích cuối là hạnh phúc. Vậy sao lại có câu "tiền không mua được hạnh phúc", hay phổ biến hơn ở Việt Nam là "tiền nhiều để làm gì" — mà người nói thường lại là người rất nhiều tiền? Nếu tiền không mua được hạnh phúc, sao mọi thứ trong cuộc sống cứ xoay quanh kiếm tiền, có nên xem lại việc kiếm tiền không? Anh chia sẻ hành trình tìm câu trả lời, kèm một khung tư duy — "tấm bản đồ" anh tự vẽ — để mỗi người tự tìm đáp án của mình.

Những câu trả lời tôi đã tìm được 3:05

Tấm bản đồ chia ba tầng. Tầng 1 — Sống còn (survival), tương tự tầng thấp nhất của tháp nhu cầu Maslow: những nhu cầu cơ bản mà thiếu thì không tồn tại được — đủ cơm ăn, đủ áo mặc, có thuốc khi bệnh, một mái nhà che nắng che mưa (anh dùng chữ shelter chứ không phải home — tối thiểu là chỗ bảo vệ khỏi nguy hiểm, còn home đã là tiện nghi). Thiếu chúng thì cuộc sống như đày ải: ăn bữa nay không biết mai có cơm không, quần áo rách rưới, bệnh không có thuốc — mọi sự tập trung chỉ dồn vào đủ những nhu cầu đó; không thể nói chuyện tự do với người còn phải chạy ăn từng bữa.

Lời giải cho tầng 1 lại rất đơn giản: tiền — mua thức ăn, quần áo, thuốc, mua hoặc thuê nhà. "Đơn giản" nghĩa là chỉ cần tiền là giải quyết hết, không cần thêm yếu tố nào; còn làm sao có tiền với người đang ở tình cảnh này là chuyện khác và rất khó. Đó là lý do anh cổ vũ hành trình tự do tài chính: các giai đoạn đầu giúp thoát nợ, thoát lệ thuộc tài chính vào ai đó (cha mẹ, tổ chức từ thiện), rồi đủ tiền đáp ứng nhu cầu căn bản — chính là tầng 1, nền tảng để giải bài toán tầng 2.

Tầng Tự do 7:19

Muốn có tự do phải thoát khỏi những ràng buộc, những nỗi bất an trong cuộc sống; chỉ khi triệt tiêu được chúng mới có tự do xây tầng 3. Hai tự do lớn nhất mà anh nghĩ ai cũng nên có:

• Tự do tài chính (free from money). Đa số dùng sức lao động đổi lấy tiền để đáp ứng nhu cầu tầng 1; dừng ở đó thì cuộc sống lệ thuộc vào tiền, luôn bất an — mất việc là lập tức rơi về tầng 1. Muốn triệt tiêu dứt điểm thì phải thoát hoàn toàn khỏi ảnh hưởng của tiền bạc, nếu không sẽ mãi đi làm cho tiền, không còn tâm trí tìm những giá trị hạnh phúc cao hơn.
• Tự do khỏi vật chất (free from stuff) — như loạt bài sống tối giản: vật chất níu chân và làm cuộc sống ngày càng nặng nề.

Riêng anh thêm hai khía cạnh, quan trọng với anh nhưng chưa chắc với người khác:

• Tự do khỏi lo âu (free from worries): loại bỏ càng nhiều nỗi lo càng tốt — lớn nhất là sức khỏe (có vấn đề thì yên tâm được chăm sóc bằng dịch vụ tốt nhất mà không lo gì khác), rồi an toàn (cướp giật, tai nạn, ra đường gặp kẻ "ngáo đá" đâm hay bắn mình).
• Tự do đi lại (free to go): đi tới bất kỳ đâu, sống ở bất kỳ nước nào mình muốn.

Định nghĩa tự do mỗi người mỗi khác, và kể cả giống nhau thì lời giải cũng khác tùy hoàn cảnh — nên mỗi người phải tự ngồi xuống xác định tự do của mình trông thế nào. Khác tầng 1 (gần như mọi thứ giải bằng tiền), tầng 2 cần tiền cộng mindset: ngoài tích lũy một lượng tiền nhất định, phải xây được mindset biết đủ — không thể hoàn thành hành trình tự do tài chính hay sống tối giản nếu thiếu nó.

Tầng Hạnh phúc 12:28

Tầng cao nhất và khó đạt nhất, vì không mua được bằng tiền. Gồm những điều ai cũng muốn hướng tới: yêu thương (love) — tình yêu nam nữ, vợ chồng, tình cảm gia đình, bạn bè, cộng đồng; niềm vui (joy) — sự hứng thú mỗi ngày thức dậy làm việc mình yêu thích; viên mãn (fulfillment) — cảm giác mãn nguyện, trọn vẹn, có ý nghĩa; mục đích sống (life purpose) — mục tiêu vượt khỏi sung sướng của riêng mình, niềm vui khi tạo giá trị cho xung quanh, thấy người khác thành công và hạnh phúc, nghĩ tới di sản (legacy) để lại khi ra đi; và cao nhất là thanh bình, an yên trong cuộc sống. Nghe sáo rỗng, thậm chí xa vời, nhưng anh tin ai cũng muốn — chỉ là nó như ảo ảnh trong sa mạc, thấy ở trước mặt mà những vấn đề cuộc sống không cho phép ta nghĩ tới. Hầu hết phải đạt bằng mindset và nỗ lực cá nhân — nhưng những mindset đó chỉ có được sau khi đã thoát khỏi ảnh hưởng của tiền bạc và vật chất, tức sau tầng 2.

Cách tôi giải tấm bản đồ của mình 15:03

• Tầng 1: như mọi người — đi làm.
• Tầng 2: tới lúc thấy công việc trói chân mình, bệnh không dám nghỉ, mệt không dám ngưng, anh nhận ra cần thay đổi để thoát khỏi ảnh hưởng của tiền bạc. Có hai lựa chọn: kiếm thật nhiều tiền tới mức không phải lo nghĩ nữa — nhưng không biết bao giờ mới tới "mốc tỷ phú", có khi không bao giờ, và có thể cả đời loay hoay chỉ đi kiếm tiền, trong khi anh muốn làm nhiều thứ hơn; hoặc tìm ra mốc "đủ" của mình rồi thực hiện hành trình tự do tài chính — anh chọn cách này (loạt bài tự do tài chính). Không lệ thuộc vật chất thì nhờ sống tối giản. Còn tự do đi lại và thoát lo âu về sức khỏe, an toàn, môi trường sống: anh chọn có thêm quốc tịch Úc — hộ chiếu Úc cho phép tới hầu hết các nước; có vấn đề sức khỏe chỉ cần quay về Úc là được chăm sóc bởi một hệ thống y tế thuộc hàng tốt nhất thế giới, hoàn toàn miễn phí; cùng các yếu tố an toàn và môi trường sống.

Tiền có mua được hạnh phúc? 18:13

Nhìn bản đồ thì rõ: không. Nhưng tiền không phải điều kiện đủ mà là điều kiện cần: không có nó thì rất khó lên được tầng hạnh phúc, mà lỡ có hạnh phúc rồi thì cũng chênh vênh, đổ vỡ lúc nào không hay. "Một túp lều tranh hai quả tim vàng" nghe hay nhưng gần như không tồn tại: yêu nhau tới mấy mà ngày nào cũng vật lộn với cơm áo gạo tiền thì hạnh phúc rất dễ đổ vỡ. Không chỉ tình cảm — một họa sĩ đã tìm thấy niềm vui, thậm chí mục đích sống trong vẽ tranh, nhưng không có nền tảng tài chính và tự do thì đam mê có lúc phải nhường chỗ cho cơm áo gạo tiền; còn nếu đã có tự do ở tầng 2, họ có thể vẽ suốt phần đời còn lại. Hạnh phúc xây trên nền vững chắc thì chắc chắn hơn rất nhiều.

Có người không thấy toàn bộ bức tranh nên chăm chăm đi thẳng lên tầng 3 trong khi tầng dưới chưa xây xong — đi tìm viên mãn khi còn thiếu trước hụt sau — gần như không thể. Anh chỉ thấy một nhóm làm được: người tu hành, đi thẳng tới an yên, mục đích sống, còn nhu cầu căn bản nhờ phật tử quyên góp — mà kể cả vậy, nhiều thầy vẫn phải lo kinh tế và nhiều khía cạnh khác cho ngôi chùa. Với người bình thường, muốn hạnh phúc an yên vững chắc thì phải đi từ dưới lên. Không có nghĩa phải đợi có hết mọi thứ mới được đi tìm hạnh phúc, nhưng hạnh phúc xây trên nền tầng 2 sẽ chắc chắn hơn nhiều. Còn muốn có tầng 2 thì bắt buộc phải có tầng 1 — không thể nói chuyện tự do với người ăn bữa đói bữa no, nói sống tối giản với người đang ở nhà tranh vách đất, hay nói tự do đi lại với người bệnh không có tiền mua thuốc — "họ chửi cho mà nghe"; với họ, ăn trưa xong lo kiếm đủ tiền cho bữa chiều, bệnh thì xoay xở mua được viên thuốc, đã là một sự phấn đấu.

Anh vẫn dùng tấm bản đồ này để đi tiếp hành trình, và chính nó là động lực cho ngã rẽ lớn, rất khó khăn anh vừa thực hiện cuối năm ngoái (nghỉ hưu sớm). Anh chia sẻ không phải để mọi người đi y hệt, mà để có khung sườn: tự do của mình định nghĩa thế nào, gồm những thành phần nào, đạt được bằng cách nào; có tự do rồi thì hạnh phúc của mình là gì, con đường nào dẫn tới đó.