Đi tìm những lợi thế bất công

Lời mở đầu 0:42

Nội dung podcast được chọn theo một phương châm: trong những gì anh Hiếu biết hôm nay, điều nào anh ước mình biết từ năm 18–20 tuổi. Anh luôn đề cao kiên trì, cặm cụi — và vẫn tin mãnh liệt rằng xuất phát điểm nào cũng có thể đi rất xa. Tập này nói về một góc nghe như ngược lại, nhưng thật ra là mặt kia của đồng xu; hiểu cả hai mặt thì làm chủ cuộc sống dễ hơn.

Cuộc sống vốn không công bằng 2:21

Luôn có những bất công, những khía cạnh nằm ngoài kiểm soát mà cố mấy cũng không đổi được, hoặc đổi được rất ít.

• Một nghiên cứu ở Mỹ: thể thao học đường được quan tâm rất nhiều, học sinh giỏi thể thao có nhiều ưu đãi, thậm chí được tuyển thẳng vào trường đại học danh giá. Thống kê cho thấy em sinh những tháng đầu năm có xác suất thành công cao hơn, vì ở tuổi đang lớn các em thường to con hơn bạn sinh cuối năm — chênh nhau gần một năm mà vẫn cùng lứa, thi đấu chung. Thành tích tốt hơn → được coi là tiềm năng → được huấn luyện đặc biệt → thi đấu lớn, cọ xát nhiều → kỹ năng tăng, có khi mở ra hẳn một tương lai khác. Tất cả chỉ vì ngày sinh, thứ các em không chọn được.
• Steve Jobs thành công nhờ tố chất và phấn đấu, nhưng được sinh ra ở Mỹ và lớn lên ngay Thung lũng Silicon cũng đóng vai trò rất lớn. Cùng tố chất và nỗ lực mà sinh ra ở một nước châu Phi đang nội chiến, mở mắt là thấy giết chóc, bữa đói bữa no, thì rất khó thành nhà sáng lập Apple ở tuổi 20. Phiên bản châu Phi có cố gấp nghìn lần, có khi cũng chỉ lấy được quốc tịch Mỹ — mới tới vạch xuất phát của phiên bản kia.

Còn vô số bất công khác: trí thông minh, ngoại hình, khiếm khuyết cơ thể. Có cái cải thiện được, có cái không. Anh thấy người ta đón nhận điều này theo ba tầng:

1. Biết nhưng tiếp nhận tiêu cực — "nó sinh ra giàu thì được vậy chứ tài cán gì", "tôi xui sinh nhà nghèo thì phải chịu", "con nhỏ đó đẹp mới được vị trí đó". Họ dùng bất công để giải thích mọi thành công của người khác và mọi thất bại của mình.
2. Nghịch đảo của tầng một — những người có niềm tin vững rằng cuộc sống do mình kiểm soát (anh hẹn tập riêng về chủ đề này): sinh ra nghèo nhưng luôn cố gắng thì sẽ thoát nghèo. Anh luôn hướng suy nghĩ của mình theo cách này.
3. Tới một độ tuổi, anh nhận ra tầng thứ ba: hiểu cuộc sống không công bằng và đối mặt tích cực — dùng chính điều đó tạo động lực, tìm ra thế mạnh của mình làm đòn bẩy cho các lựa chọn, ở mức cao nhất là biến bất lợi thành lợi thế. Đây là điều anh ước biết từ năm 18–20 tuổi.

Ai cũng có những lợi thế bất công của riêng mình 10:19

Mỗi bất công đều có hai đầu: người được lợi và người bị thiệt. Nhiều nghiên cứu cho thấy người có vẻ ngoài dễ nhìn có xu hướng dễ thành công hơn (dễ hơn chứ không đảm bảo — chỉ là một trong rất nhiều yếu tố). Người sinh trong gia đình giàu, được giáo dục tốt nhất có xuất phát điểm thuận lợi hơn nhiều so với người lớn lên ở khu ổ chuột giữa đầu trộm đuôi cướp.

Mấu chốt: khía cạnh nào trong cuộc sống cũng có hai đầu như vậy, nên ai cũng đang đứng ở đầu có lợi của một vài bất công nào đó. Vấn đề là ta chỉ nhìn vào những khía cạnh xã hội định nghĩa sẵn — gia cảnh, ngoại hình — coi đó là bộ công cụ duy nhất: may thì có, không may thì coi như đời mình xui; tệ hơn, ta bị cuốn vào chơi mãi những trò chơi thuộc thế mạnh của người khác.

Hiểu ra điều này, anh nghiêm túc ngồi phân tích mình đang sở hữu những bất công có lợi nào, rồi hướng cuộc sống vào đó và hạn chế chơi trò thuộc thế mạnh người khác:

• Là người nhập cư Úc mà làm marketing — nghề đòi tiếng Anh cực giỏi, hiểu con người, văn hóa, lối sống — là đem điểm yếu cạnh tranh với điểm mạnh của chuyên gia bản xứ, người sinh ra đã nói tiếng Úc, hiểu từ câu chuyện, bộ phim hoạt hình trẻ con Úc xem ngày xưa tới tinh thần một trận bóng bầu dục. Phải cố gấp 5–10 lần mới theo kịp, hàng trăm lần mới may ra hơn. Nhưng làm cho một công ty Úc muốn đầu tư vào Việt Nam thì hiểu biết cả hai nước là thế mạnh không ai có: người Việt trong nước không hiểu thị trường Úc, người Úc không hiểu văn hóa Việt — anh là người duy nhất có cả hai, rất khó ai cạnh tranh.
• Anh làm podcast về tài chính và kinh nghiệm sống vì đó là lợi thế tích lũy qua nhiều năm trải nghiệm, đầu tư ở nhiều nơi — các bạn trẻ mới ra đời rất khó có (anh nói không có nhu cầu cạnh tranh, chỉ ví dụ). Nhưng nếu anh làm video kỹ xảo, hài hước, giải trí thì lại đem thế yếu đấu với lợi thế của các bạn trẻ.

Ta hay tự đặt mình vào trò chơi người khác có lợi thế vì đi theo lối mòn, công thức có sẵn. Một em không giỏi tư duy logic, không giỏi lập trình, nhưng xã hội bảo công nghệ thông tin là ngành tốt nên học, ra trường tiếp tục làm, suốt thời gian dài dùng điểm yếu cạnh tranh với người rất giỏi. Trong khi em lại có năng khiếu nấu ăn — ăn món gì ngoài quán là về nhà gần như nấu lại được — nhưng vì xã hội không đánh giá đầu bếp cao bằng công nghệ thông tin, em sống theo định nghĩa thành công của đám đông và luôn chịu thua người khác. Người không có nhan sắc thì thay vì theo công thức "phụ nữ phải đẹp, phải thi hoa hậu, làm người mẫu", có thể thấy thế mạnh là giọng nói truyền cảm và làm ở đài phát thanh — nơi hoa hậu, người mẫu không cạnh tranh nổi.

Hãy đi tìm những lợi thế bất công của bạn 16:52

Xã hội tâng bốc lợi thế sinh ra giàu hay đẹp không có nghĩa đó là con đường duy nhất tới thành công. Ai cũng có lợi thế đặc biệt; chỉ vì áp công thức chung nên mới thấy mình thua thiệt. Hãy chọn chơi trò thuộc thế mạnh của mình, để người khác phải ghen tị. Hãy ngồi liệt kê thế mạnh của mình rồi thiết kế cuộc sống quanh chúng — có thể không hào nhoáng như định nghĩa của xã hội, nhưng sẽ vui hơn nhiều. Làm việc thuộc năng khiếu, sở trường thường cũng là việc mình yêu thích, làm ngày làm đêm không thấy mệt — và với trạng thái đó, việc gì, cao sang hay thấp hèn, làm tới tận cùng cũng sẽ thành công.