Bảo hiểm xã hội và Bức tranh tài chính khi về già
Bài giảng đầu tiên của khóa học đầu tư được chia sẻ miễn phí — bảo hiểm xã hội Việt Nam vận hành và tính lương hưu ra sao, vì sao ký hợp đồng lương thấp là tự hại mình, và vì sao chỉ dựa vào lương hưu (kể cả ở Úc, Mỹ) là không đủ.
Xem video gốc trên YouTube ↗ · transcript gốc: mở video → phần mô tả → "Hiện bản chép lời"
Mục lục video
Giới thiệu 0:00
Một người bạn làm giám đốc nhân sự ở một nhà máy lớn kể với anh Hiếu: ai đi làm cũng phải đóng bảo hiểm xã hội, nhưng rất nhiều công nhân gần như không hiểu gì về nó — tình trạng chung ở Việt Nam. Anh đã có một bài giảng chi tiết về chủ đề này, là bài đầu tiên trong khoảng 30 bài của khóa học đầu tư trên website, nên quyết định tặng lại trong tập này.
Bài giảng 1.1 1:58
Học phần đầu của khóa học trả lời câu hỏi vì sao phải đầu tư; lý do lớn nhất là hướng tới tự do tài chính. Anh đùa: đạt tự do tài chính và nghỉ hưu sớm giống như chơi ăn gian một trò chơi vốn thiết kế để bắt ta làm tới 60–65 tuổi. Nhưng tạm quên chuyện nghỉ sớm, cứ chơi đúng luật — làm tới tuổi hưu rồi nghỉ. Nước nào cũng có chương trình đảm bảo việc này với nguyên tắc đơn giản: lúc trẻ đi làm thì tích lũy vào quỹ hưu trí, về già rút ra tiêu cho tới cuối đời. Úc có superannuation; Mỹ kết hợp Social Security, lương hưu từ chủ lao động và quỹ 401(k); Việt Nam là bảo hiểm xã hội.
Đa số người lao động giao trọn việc này cho công ty — điều không nên, vì đó là tiền và quyền lợi của chính mình.
Cách hoạt động của bảo hiểm xã hội 6:54
Đi làm ở Việt Nam phải đóng ba loại: bảo hiểm xã hội (hiểu nôm na là quỹ lương hưu), bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế. Theo số liệu trong bài giảng:
| Bảo hiểm xã hội | Thất nghiệp + y tế | Tổng | |
|---|---|---|---|
| Người lao động | 8% | 2,5% | 10,5% |
| Doanh nghiệp | 17% | 4% | 21% |
Lương cơ sở khi soạn bài là 1,49 triệu; mức lương tối đa dùng để tính đóng bằng 20 lần lương cơ sở — khoảng 29,8 triệu, làm tròn 30 triệu. Với lương 30 triệu: người lao động đóng 3,15 triệu, công ty đóng 6,3 triệu, tổng 9,45 triệu mỗi tháng. Bảo hiểm thất nghiệp chi trả một khoản để sống khi mất việc; bảo hiểm y tế chi trả khám chữa bệnh.
Cách tính lương hưu 10:02
Mốc đủ điều kiện nhận lương hưu (theo bài giảng): đóng liên tục 20 năm với nam, 15 năm với nữ. Ví dụ một người nam bắt đầu đi làm năm 2000, lúc 18 tuổi:
- Năm 2020 đủ 20 năm → lương hưu bằng 45% mức lương bình quân đóng bảo hiểm. Bình quân 30 triệu thì nhận 13,5 triệu/tháng.
- Mỗi năm đóng thêm được cộng 2%, tối đa 75%: năm 2030 được 65%, năm 2035 (lúc 53 tuổi) đạt 75%; sau đó đóng thêm cũng không tăng.
- Tuổi nghỉ hưu: nam 60, nữ 55. Nghỉ sớm mỗi năm bị trừ 2%. Nghỉ năm 2035 lúc 53 tuổi (sớm 7 năm) thì 75% − 14% = 61%. Nghỉ năm 2030 lúc 48 tuổi (sớm 13 năm) thì 65% − 26% = chỉ còn 39%.
- Nghỉ trong 20 năm đầu, khi chưa đủ điều kiện, thì nhận một lần, tính theo số năm đã đóng.
Người tự kinh doanh có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện: tự khai thu nhập và đóng 22% mức đó, hưởng chế độ hưu tương tự.
Vì sao chỉ dựa vào bảo hiểm xã hội thì nhiều khả năng không đủ:
- Trượt giá. 20 năm trước lương 2 triệu là tạm ổn, giờ thì rất khó sống. Công thức có tính trượt giá nhưng vẫn còn vấn đề, chính nhà nước cũng đang rà soát lại.
- Ký hợp đồng thấp hơn lương thật. Công ty hay lách bằng cách ký lương thấp, giải thích là "tiết kiệm cho cả hai bên". Nhưng đó là cơ sở tính lương hưu: lương thật 30 triệu mà ký 10 triệu, mỗi tháng chỉ đóng khoảng 1,2 triệu thay vì 9,45 triệu, và nếu được 60% thì lương hưu còn 6 triệu thay vì 18 triệu.
- Phải làm tới 60 tuổi mới có mức lương hưu lý tưởng — với anh là quá trễ, khi sức khỏe không còn dồi dào.
Người làm tự do, tự kiếm thu nhập — nhóm không nhỏ — rất hiếm khi tham gia bảo hiểm xã hội. Không có cách tiết kiệm và đầu tư hiệu quả thì tuổi già không có nguồn trợ cấp nào: phụ thuộc con cái, hoặc tiếp tục bươn chải. Hiếu thảo là truyền thống đẹp, nhưng tự lo được vẫn tốt hơn nhiều — tự đi du lịch nơi mình thích, thỉnh thoảng mua quà cho con cháu, thay vì chờ con cháu chu cấp hằng tháng.
Chính sách lương hưu ở Úc và Mỹ 17:59
Úc: superannuation trích 10% lương vào quỹ hưu, do các công ty quản lý quỹ đem đi đầu tư. Bảo hiểm y tế và thất nghiệp không bắt buộc vì y tế miễn phí toàn dân và chính phủ tự động trợ cấp thất nghiệp. Dù an sinh tốt như vậy, theo tính toán của anh vẫn rủi ro: để sống tươm tất, một cặp vợ chồng cần khoảng 60.000 AUD/năm, người độc thân khoảng 40.000 (lấy trung bình 50.000). Trong khi quỹ super trung bình của nam khoảng 270.000 AUD, nữ khoảng 160.000. Nghỉ hưu ở 65, tuổi thọ 82–85, tức sống thêm 15–20 năm — tiêu 50.000 mỗi năm thì vài năm là cạn quỹ.
Mỹ: kết hợp 401(k) với Social Security; tính chi tiết thì không khá hơn, thậm chí rủi ro hơn Úc.
Kết luận: kể cả chơi đúng luật, chỉ dựa vào chế độ hưu trí không đủ cho một tuổi già an toàn — mà đó lại là giai đoạn dễ tổn thương nhất. Ít ai nhận ra khi còn trẻ; không chuẩn bị thì chỉ là mượn nợ từ tương lai. Cách chuẩn bị là đặt nền móng tự do tài chính (theo dõi chi tiêu, tích lũy) rồi đầu tư ngay để tăng tốc. Anh mong bài giảng truyền được chút động lực — hoặc đúng hơn là chút lo lắng — để thêm quyết tâm đầu tư.