Làm chủ sự kỳ vọng - Cách bỏ đi sự kỳ vọng nhưng vẫn giữ động lực

Sơ lược tập trước 0:42

Tập trước nói về tác hại của kỳ vọng. Nhưng chỉ biết nguy hiểm mà không biết chế ngự thì như biết sư tử nguy hiểm nên né nó — nó vẫn ở đâu đó ngoài kia; cách tốt nhất là bắt nó nhốt vào chuồng, rồi thoải mái đi tới mục tiêu nào mình muốn. Nhiều người hỏi: bỏ kỳ vọng thì có mất động lực, thành an phận không? Anh Hiếu từng trăn trở rất lâu: có thời anh nghĩ chỉ đặt kỳ vọng thật cao mới phát triển được. Kỳ vọng giúp anh phát triển nhiều, nhưng cũng lấy đi nhiều hạnh phúc lẽ ra được nhận — dấu hiệu là anh chưa chế ngự được nó. Có lúc anh gần như kết luận đây là chọn một trong hai: giữ kỳ vọng thì chấp nhận thất vọng. Sau nhiều lần làm "nạn nhân của con sư tử", rút dần bài học, anh nhận ra kỳ vọng và động lực phấn đấu bản chất hoàn toàn khác nhau — có thể bỏ kỳ vọng mà vẫn đủ động lực chinh phục những đỉnh cao. Từ đó anh xây được một bộ khung quản trị kỳ vọng, "một trong những đúc kết quan trọng nhất" của anh: từ người luôn đặt kỳ vọng cho mình và mọi người rồi suốt ngày thất vọng, tới nay hiếm khi thất vọng mà vẫn tự do theo đuổi những mục tiêu điên rồ nhất.

Phân biệt kỳ vọng và tiêu chuẩn 5:17

Quan trọng nhất là tách bạch expectations và standards:

• Kỳ vọng là đặt tiêu chuẩn cho những điều mình không kiểm soát được.
• Tiêu chuẩn là đặt tiêu chuẩn cho những điều mình kiểm soát được.

Điều duy nhất trên đời ta kiểm soát được là bản thân mình. Kể cả việc tưởng hiển nhiên 100% như bật công tắc thì đèn sáng: đã bao giờ về nhà bật đèn không sáng rồi "ồ, cúp điện" — chữ "ồ" đó là một khoảnh khắc thất vọng nhỏ, vì ta kỳ vọng vào một kết quả hiển nhiên mà cúp điện nằm ngoài tầm kiểm soát. Mọi thứ còn lại có cách vận hành riêng, không tồn tại để phục vụ kỳ vọng của ta. Công tắc đèn còn không kiểm soát được thì càng không kiểm soát được thời tiết hay cách người khác hành xử: đừng kỳ vọng giúp ai thì họ biết ơn; đừng kỳ vọng chân thành với ai thì họ không quay lại hại mình. Điều duy nhất có thể kỳ vọng là muốn giơ tay thì một giây sau tay giơ lên; muốn cho ai điều gì thì mình cho được. Làm podcast này là anh cho đi kiến thức, không ai cấm được: không có internet thì đi chỗ khác đăng, thế giới hết internet thì viết sách; mai không còn ai xem anh vẫn chia sẻ. Nhưng anh không đặt kết quả là mọi người sẽ cảm ơn — đó là kỳ vọng; vì không kỳ vọng nên nhận được lời cảm ơn anh rất vui. Điều không kiểm soát được là kỳ vọng; điều kiểm soát được thì đặt thành mục tiêu — đó là tiêu chuẩn. Nghe đơn giản, nhưng đây là nền tảng giúp anh bỏ hẳn kỳ vọng mà vẫn theo đuổi tiêu chuẩn rất cao cho bản thân, không còn lo thất vọng.

Ví dụ: chuyện đúng giờ 9:45

Anh nổi tiếng đúng giờ ở mọi nơi làm việc: 99% trường hợp có mặt trước cuộc họp 5–10 phút — trễ hơn là thiếu tôn trọng đối tác, sớm quá cũng gây bất tiện. Để đảm bảo, anh đầu tư nhiều công sức chứ không chỉ "có ý thức": thà tới sớm ngồi đợi trong xe; xem trước địa điểm và lộ trình xem có rủi ro gì — đường hay kẹt thì dành thêm thời gian hoặc đi phương tiện công cộng; chỗ lần đầu tới thì tìm trước bãi đậu xe gần đó, cần thì đặt chỗ trước; tòa nhà phức tạp thì tính cả thời gian tìm đường từ bãi xe lên phòng họp. Vẫn có trường hợp bất khả kháng, nên có nguyên tắc tiếp: không thể đúng giờ thì báo trước ít nhất 30 phút, được thì một tiếng hoặc hơn, kèm số phút sẽ trễ — để người kia dùng khoảng thời gian chờ vào việc có ích, như họp với người khác hay ăn lót dạ.

Vì tốn công như vậy, anh từng kỳ vọng người khác cũng đúng giờ với mình, nên ai trễ là rất bực. Nhận ra đó là điều không kiểm soát được, anh bỏ kỳ vọng và thay bằng một tiêu chuẩn của riêng mình: ai trễ 30 phút mà không báo trước thì anh về, bất kể là ai — áp dụng cả với cấp quản lý của anh, thậm chí từng bỏ về khi một HR Director của công ty anh tới phỏng vấn trễ quá 30 phút không báo. Quan trọng là anh làm điều đó rất thoải mái: ngồi chờ, cho thêm 30 phút, rồi đứng dậy về là việc anh chủ động được; anh còn chuẩn bị tinh thần trước là họ sẽ trễ, nên khi nó xảy ra thì nhẹ nhàng đi làm việc khác, không cần bực dọc, cáu gắt. Sau vài lần, hầu hết người từng trễ hẹn không trễ với anh nữa — có thể vẫn trễ với người khác. Nguyên tắc: không đặt bất kỳ tiêu chuẩn nào cho người xung quanh hay điều mình không kiểm soát — vì đó là kỳ vọng. Đó là cách triệt tiêu kỳ vọng từ bên ngoài.

Triệt tiêu kỳ vọng từ bên trong 14:50

Khó hơn nhiều là kỳ vọng ta đặt cho chính mình — bỏ hết thì dễ thành an phận. Ví dụ: anh từng ứng tuyển một vị trí rất tốt ở một công ty anh rất thích; bên headhunter báo có nhiều ứng viên giỏi, lại là người bản địa, lợi thế ngôn ngữ và văn hóa hơn anh. Anh đặt mục tiêu bằng mọi cách nổi bật khỏi đám đông: nghiên cứu điểm mạnh điểm yếu của công ty, dự báo ngành sẽ đi về đâu, những mối đe dọa, từ đó phân tích cơ hội, tiềm năng và những vấn đề công ty cần chuẩn bị từ bây giờ — kỹ tới mức chính CEO nói buổi phỏng vấn giống một buổi tư vấn chiến lược miễn phí hơn là phỏng vấn ứng viên.

Cách 1 — Hy vọng điều tốt nhất, chuẩn bị cho điều xấu nhất. Dù chuẩn bị kỹ hơn người khác "gấp 100 lần", anh vẫn không kỳ vọng chắc chắn được nhận — không cấm được một ứng viên khác chuẩn bị kỹ gấp 200 lần. Ngược lại anh còn chuẩn bị tinh thần cho tình huống xấu nhất và phương án dự phòng. Điều này trái với "luật hấp dẫn" (tin điều gì thì vũ trụ đáp lời); anh không bao giờ mặc định tin vào điều nằm ngoài kiểm soát. Nhờ vậy luôn có kế hoạch dự phòng; còn khi kết quả tốt xảy ra thì niềm vui nhân đôi.

Cách 2 — Triệt tiêu mọi hối tiếc trong tương lai (hiệu quả nhất). Trước việc quan trọng mình thật sự muốn, anh làm tất cả những gì có thể, và tự hỏi: những gì đang làm đã đủ để sau này nhìn lại nói được câu "mình đã cố gắng hết sức rồi" chưa? Câu đơn giản nhưng khó nói được, vì chữ "hết sức": nhiều khi ta chỉ cố một chút, làm cho có rồi tạm cho là hết sức, tới lúc thất bại mới thấy còn rất nhiều điều có thể làm. Cách anh làm: tưởng tượng mình ở tương lai, đứng trước thất bại vừa xảy ra, xem còn điều gì khiến mình nói "giá như". Giá như làm thêm một nghiên cứu về đối thủ — thì quay về hiện tại làm ngay. Giá như buổi họp có mặt CEO — thì làm mọi cách để CEO xuất hiện; kể cả không được thì vẫn loại được một chữ "giá như" vì đã thử hết cách. Tới khi nhìn lại không còn tìm ra chữ "giá như" nào, mới yên tâm nói đã hết sức. Đó là liều thuốc giúp anh nhẹ nhàng bước tiếp, kể cả khi mất những thứ rất quan trọng: vẫn tiếc vì không có được điều mong muốn, nhưng không bao giờ thất vọng về bản thân. Người ta bày đủ cách — học buông bỏ, cách này cách kia — nhưng với anh chỉ cần làm thật tốt hai điều này là vững vàng trước mọi thất bại, và có thể thoải mái theo đuổi mục tiêu cao nhất.

Tận hưởng hành trình tới mục tiêu 21:56

Câu "tận hưởng hành trình" ai cũng nghe nhiều; theo góc nhìn của anh, lấy ví dụ hành trình tự do tài chính: biết rõ bức tranh mình hướng tới (mốc 25 lần nhu cầu căn bản để thoát khỏi quỹ đạo đồng tiền), nhưng đừng đợi tới đó mới tìm thấy hạnh phúc — hãy tìm nó ngay trên hành trình mỗi ngày trong 10 năm ấy, qua những chiến thắng nhỏ (small wins): trả hết nợ sau 6 tháng, tích lũy xong quỹ dự trù (sinking fund), mua cổ phiếu đầu tiên, thấy cổ phiếu tăng 2%... Chia nhỏ thành từng cột mốc và vui với từng cột mốc — vừa luôn có hạnh phúc, vừa là động lực để không bỏ cuộc giữa chừng; hành trình 10 năm mà chỉ đợi tới cuối mới hạnh phúc thì khó ai kiên trì nổi.

Tổng kết 23:51

1. Xác định đâu là tiêu chuẩn cho bản thân, đâu là kỳ vọng vào người khác: đặt tiêu chuẩn thật cao cho mình, đừng bao giờ đặt kỳ vọng vào người khác.
2. Mong muốn điều gì thì kết hợp với hành động — hành động tới mức sau này nhìn lại không còn lý do gì để hối tiếc.
3. Hy vọng điều tốt nhất, chuẩn bị cho điều xấu nhất.
4. Có mindset đó rồi thì thoải mái đặt mục tiêu cao nhất — như tập trước: mục tiêu không làm mình sợ thì có thể chưa đủ lớn.
5. Tận hưởng những chiến thắng nhỏ thay vì đợi tới đích.

Sẽ có lúc quên — chính anh cũng từng quên và lại đặt kỳ vọng vào thứ không kiểm soát được — nhưng cứ tập dần sẽ thành thói quen, rồi thành tính cách.