Hai mặt của giá trị

Hai mặt của giá trị 0:38

Một rút ra đơn giản mà anh Hiếu mất khá lâu mới nghiệm ra, và ước gì có ai nói với anh sớm hơn: chữ giá trị quan trọng trong cả hai khía cạnh lớn của cuộc sống — kiếm tiền và tìm hạnh phúc.

Tạo ra giá trị cho mọi người 1:12

Công việc của anh là cố vấn cho doanh nghiệp, nói thẳng ra là giúp công ty kiếm tiền thành công hơn. Điều cốt lõi anh luôn nhắc: mô hình kinh doanh hiệu quả và bền vững nhất phải bắt đầu từ tạo ra giá trị. Nghe đơn giản nhưng nhiều công ty quên, nhất là trong ngành công nghệ: dồn rất nhiều chất xám vào công nghệ mới, phức tạp mà quên hỏi giá trị thật mang lại cho khách hàng là bao nhiêu. Nhiều nhóm sáng lập (founder) gặp anh, say sưa cả buổi về blockchain, machine learning, trí tuệ nhân tạo, nhưng hỏi đang giải quyết vấn đề gì, tạo giá trị gì cho người dùng thì ấp úng. Vì vậy anh khuyên trước mỗi dự án hãy giải bài toán giá trị trước; tạo nhiều giá trị cho người dùng thì tiền tự đến.

Nhầm lẫn phổ biến là lẫn giữa giá trị cho mình và giá trị cho người khác. Các bạn founder kia mê công nghệ trước, rồi đi tìm bài toán hợp với công nghệ mình thích — thực chất là thỏa mãn đam mê, nhặt nhạnh vài giá trị rải rác để tự thuyết phục rằng mình đang tạo giá trị cho người khác. Cũng giống trường hợp những nhạc sĩ, họa sĩ nghèo anh từng phân tích (anh nói rõ không có ý phê phán, chỉ nhìn ở góc độ kiếm tiền; kiếm tiền không phải tất cả, và họ có hạnh phúc hay không là chuyện khác): chỉ chạy theo đam mê mà không hỏi mình tạo giá trị gì cho người khác, thì chuyện kiếm tiền phó mặc cho may rủi.

Vì vậy, trong kinh doanh — về bản chất là tìm lợi nhuận — phải đặt lên hàng đầu câu hỏi mình đang tạo giá trị gì, và hỏi xa hơn:

• Giá trị lớn hay nhỏ? Người ta bỏ 200 nghìn xem phim để giải trí, nhưng sẵn sàng bỏ 20 triệu làm răng vì đó là sức khỏe và sắc đẹp.
• Bao nhiêu người cần? Làm giày cưỡi ngựa chỉ có một nhóm nhỏ cần; giày chạy bộ thì nhiều người cần hơn — đó là khái niệm market size (độ lớn thị trường).

Tiền chỉ đến khi ta tạo giá trị cho người khác; muốn bền vững thì không thoát khỏi quy luật này. Đó cũng là lý do anh không thích các mô hình dựa trên lừa đảo, lòng tham hay sự thiếu hiểu biết của người khác — kể cả lách luật được thì vẫn không bền: lừa được một hai lần, không lừa mãi được.

Giá trị về hạnh phúc 6:59

Mặt kia là nghịch đảo: khi đã đủ tiền, hoặc có nguồn thu từ nơi khác, và ta làm một việc để tìm hạnh phúc cho mình. Anh đam mê nhiếp ảnh hai ba chục năm, có thời ảnh được các nghệ sĩ uy tín đánh giá khá tốt. Anh từng hỏi một người anh giữ vị trí khá cao trong hội nhiếp ảnh xem có nên gia nhập chính thức không. Lời khuyên anh nhớ mãi: Hiếu may mắn có nguồn thu từ công việc khác, không phải kiếm tiền bằng nhiếp ảnh, nên cũng không cần danh tiếng; nhiều nghệ sĩ phải chụp để săn giải chứ không hẳn vì thấy cần sáng tạo ra nó — cứ để đam mê phát triển tự nhiên, đừng vào hội, đừng chạy theo giải thưởng hay danh tiếng. Từ đó anh giữ nhiếp ảnh thuần túy là niềm vui riêng, gần đây còn không đăng ảnh lên mạng nữa.

Kết luận thứ hai: nếu chỉ tìm hạnh phúc cho bản thân, đừng để chuyện kiếm tiền ảnh hưởng quá nhiều, và cũng đừng quan tâm người khác đánh giá gì — có vậy mới trọn vẹn niềm vui. Người họa sĩ nghèo khi đã có nguồn thu khác đủ sống thì tự do vẽ bức mình thích nhất, không phải lo ai mua; người nhạc sĩ có thể viết, chơi nhạc chỉ vì vui, không phải chỉnh đoạn này đoạn kia cho hợp thị trường. Điều này không có nghĩa là bịt tai không nghe góp ý — chỉ là không để khía cạnh tài chính chi phối.

Mọi thứ đều tương đối: vẫn có người kiếm được tiền mà không tạo giá trị (những trò lừa đảo), và vẫn có người chỉ làm vì đam mê mà tác phẩm vẫn được mua. Nhưng đó là ngoại lệ, đừng lấy ngoại lệ làm mục tiêu.

Ý chính là hiểu gốc rễ để phân định rạch ròi và có kỳ vọng hợp lý: đã xác định kiếm tiền thì tập trung tạo giá trị cho người khác, niềm vui riêng gác lại một chút; đã xác định làm cho niềm vui của mình thì đừng quan tâm quan điểm hay cách làm của người khác. Phân định rõ thì không còn thất vọng vì kỳ vọng vô lý. Trong kinh doanh, anh làm vì giá trị của khách: họ cần gì thì giải quyết cái đó, dùng công nghệ nào, màu sắc ra sao không quan trọng. Anh nói hai bức tranh này là hai cực tuyệt đối; hãy xem chúng như muối và đường — hiểu tác dụng của từng thứ để nêm cho vừa.